Kushtetuta e Kosovës është një dokument jashtëzakonisht interesant. Është hartuar për një shtet demokratik, por shpesh sillet sikur të ishte shkruar për një shoqatë gjuetarësh, ku gjuetarët kryesorë, nëse populli — gjahu i tyre — nuk i zgjedh, nuk e pranojnë rezultatin me ndonjë sportivitet të veçantë. Në letër, sovrani është populli.
Në praktikë, populli duket se është sovran vetëm gjatë kohës së votimit. Pastaj, sapo mbyllen kutitë e votimit, i afrohen sovranit me shumë mirësjellje dhe i thonë: — Faleminderit për pjesëmarrjen. E pamë kë zgjodhe. Tani mund të shkosh në shtëpi. Për pjesën tjetër kujdesemi ne. Dhe vërtet kujdesen.
Kujdesen aq mirë, sa pas pak qytetari fillon të pyesë veten nëse mori pjesë në zgjedhje apo nënshkroi një kontratë sipas së cilës është zot i vullnetit të vet vetëm deri në çastin kur ia dorëzon çelësat rojës së ndërtesës së Kuvendit. Pastaj fillon argëtimi.
Shoqatat e gjuetarëve që e quajnë veten parti, ndonëse me kalimin e kohës janë shndërruar në korporata feudale oligarkike, të cilat bëjnë biznes me paratë dhe pasuritë e paluajtshme të grabitura nga qytetarët, kujdesen për interesat e tyre me një përkushtim që do t’ua kishte zili edhe administrata tatimore. Deputetët gjahtarë kujdesen për partitë e tyre gjuetare.
Partitë gjuetare kujdesen për pazaret. Pazaret kujdesen për bllokadat. Bllokadat kujdesen për krizat. Ndërsa krizat kujdesen që askush të mos harrojë se edhe pas zgjedhjeve ekzistojnë gjuetarë që kërkojnë një copë pushteti — ose, më saktë, një copë gjahu — të cilin populli, pra “kafsha” e tyre, nuk ua dha. Në fund shfaqet Kushtetuta. Me fytyrë serioze. Me ton autoritar.
Dhe thotë: — Ju lutem, qetësi. Tani fillon procedura. Kjo është pjesa më e bukur. Populli voton. Fituesi shpallet. Rezultati dihet. Por Kushtetuta, në vend që ta pyesë sistemin se si do ta zbatojë vullnetin e popullit, duket sikur e pyet vetë popullin: — A je i sigurt se e zgjodhe pikërisht këtë parti ? Populli thotë: — Po. Kushtetuta: — Mendoje edhe një herë shijen dhe vendimin tënd.
Populli: — E kam menduar. Kushtetuta: — Mirë. Atëherë thirrni partitë. Partitë vijnë. Nëse partitë nuk mjaftojnë, vijnë procedurat. Nëse procedurat nuk mjaftojnë, vjen kriza. Nëse as kriza nuk mjafton, gjithmonë gjendet ndonjë nen.
Dhe kështu, me pak durim, rezultati zgjedhor mund të kalojë nga vullneti i sovranit në çështje teknike, nga çështje teknike në krizë institucionale dhe nga kriza institucionale në debat televiziv. Pastaj, pas disa javësh bllokadash, deklaratash dramatike dhe fytyrash të shqetësuara në studiot televizive, del dikush dhe thotë: — Vullneti i popullit duhet të respektohet.
Të gjithë tundin kokën. Ky është një moment i bukur demokratik. Pastaj bëjnë pikërisht të kundërtën. Kjo do të ishte vetëm një komedi e zakonshme politike, po të mos ishte fjala për një problem jashtëzakonisht serioz shtetëror. Sepse Kushtetuta duhet të jetë pasqyrë e shtetit. Jo një labirint ku humbet vullneti i qytetarit dhe ku dalja gjendet vetëm pasi të jenë lodhur të gjithë.
Nëse partitë që i kanë humbur zgjedhjet mund ta pengojnë vazhdimisht partinë që i ka fituar, atëherë kemi shpikur një lloj të ri demokracie: Demokracinë ku humbësi nuk e merr kupën, por merr çelësin e dhomës ku ruhet kupa. Dhe këtu duhet bërë një dallim. Opozita është e domosdoshme. Duhet ta kontrollojë pushtetin. Duhet ta kritikojë. Duhet t’i kundërvihet.
Duhet ta mposhtë në zgjedhjet e ardhshme. Por opozita nuk mund të kërkojë ta zëvendësojë shumicën duke ia pamundësuar shumicës qeverisjen. Kjo nuk është fitore demokratike. Është përpjekje për ta shndërruar humbjen në mandat për bllokadë.
Nëse kjo bëhet normë, zgjedhjet shndërrohen në një garë të çuditshme: Fituesi i fiton zgjedhjet, ndërsa humbësit fitojnë të drejtën t’ia vështirësojnë jetën fituesit. Burokracia ballkanike do ta quante këtë stabilitet. Një njeri normal do ta quante problem.
Dhe absurdi bëhet edhe më i madh kur në këtë lojë hyjnë struktura politike që kanë interesa të lidhura me qendra armiqësore jashtë Kosovës, si Beogradi dhe Moska.
Atëherë qytetari ndihet si një njeri që ka blerë një shtëpi, por kur shkon ta hapë derën, zbulon se çelësin e mban fqinji. — Por ti nuk je pronari! — i thotë. — E di. — Atëherë pse e mban çelësin? — Sepse ma kanë dhënë gjuetarët e tu. Ky është momenti kur qytetari fillon ta kuptojë se problemi nuk është gjithmonë te dera.
Ndonjëherë problemi është te ai që pretendon se ka të drejtë ta mbajë çelësin. Kjo nuk është demokraci e shëndetshme. Është demokraci me çelës të huazuar. Prandaj duhet ta themi pa frikë: Nëse Kushtetuta nuk arrin ta përkthejë votën e qytetarit në funksionim normal të institucioneve, atëherë nuk është qytetari ai që duhet të turpërohet pse ka votuar. Duhet të rishikohet sistemi.
Sepse Kushtetuta nuk është shkruar për ambiciet e individëve. Nuk është shkruar për lakminë e partive. Nuk është shkruar për pazaret politike të natës. Nuk është shkruar për njerëzit që duan pushtet pa mandat. Dhe, mbi të gjitha, nuk është shkruar që shteti të shndërrohet në pronë private të atyre që kanë mësuar të jetojnë nga dobësitë e tij.
Kushtetuta duhet të jetë më e madhe se individi. Më e fortë se partia. Më e pastër se pazari politik. Dhe më besnike ndaj qytetarit sesa ndaj atyre që kanë zbuluar se si mund të qeverisin edhe kur populli nuk ua ka dhënë shumicën. Prandaj, propozimi që presidenti të zgjidhet drejtpërdrejt nga qytetarët nuk duhet parë si përpjekje për ta shndërruar Kosovën në sistem presidencial.
Sistemi parlamentar mund të mbetet. Kompetencat e presidentit mund të mbeten. Mund të mbeten edhe kufizimet e tyre. Por legjitimiteti i presidentit duhet të vijë drejtpërdrejt nga qytetari. Jo nga pazari politik. Jo nga numërimi i duarve të ngritura në Kuvend. Jo nga marrëveshjet e natës. Jo nga formula: — Unë ta jap këtë votë, ti ma jep atë post.
Sepse në momentin kur posti i presidentit bëhet objekt pazari politik, qytetari nuk është më sovran. Është spektator. Dhe demokracia nuk është shfaqje. Demokracia nuk është: “Shkoni dhe votoni.” Demokracia është: “Votuat? Shkëlqyeshëm. Tani sistemi do ta respektojë votën tuaj.” Nëse jo, atëherë kemi shpikur një sistem të jashtëzakonshëm: sovranitet me afat prej tetë orësh.
Në mëngjes populli është sovran. Në mbrëmje numërohen votat. Të nesërmen fillojnë negociatat. Pasnesër fillojnë bllokadat. Dhe një javë më vonë dikush del në televizion dhe thotë: — Nuk është çështje e vullnetit të popullit. Është çështje kushtetuese. Natyrisht. Kjo është ajo fjali që e zgjidh çdo problem pa zgjidhur asnjë problem.
Sepse sapo Kushtetuta fillon të përdoret për ta neutralizuar sovranin, në vend që ta mbrojë atë, nuk kemi më vetëm krizë politike. Kemi një problem kushtetues. Dhe Kushtetuta duhet të ulet në bankën e të akuzuarve të arsyes.
Dikush duhet ta shikojë drejt në sy dhe ta pyesë: “Për kë je shkruar?” Sepse një Kushtetutë që nuk e mbron realitetin demokratik të shtetit, por përshtatet me ambiciet e njerëzve që kërkojnë pushtet, kontroll dhe privilegje pa mandat qytetar, nuk është më mbrojtëse e demokracisë. Është thjesht një mur. Dhe populli mund të votojë sa të dojë.
Por nëse muri është më i fortë se vullneti i tij, atëherë demokracia ka mbetur në anën tjetër të murit. Prandaj nuk na duhet një Kushtetutë që i mëson popullit si të votojë.
Na duhet një Kushtetutë që pushtetarëve, opozitarëve dhe të gjithë atyre që e kanë harruar këtë detaj të vogël, por të bezdisshëm, t’ua mësojë një të vërtetë shumë më të thjeshtë: SOVRANI NUK ËSHTË AI QË KA MË SHUMË VOTA NË KORRIDORET E KUVENDIT. SOVRANI ËSHTË POPULLI. DHE VOTA E POPULLIT NUK ËSHTË NJË COPË LETËR ME TË CILËN FSHIHEN DUART PAS PAZAREVE POLITIKE.