Ka një pyetje që Shqipëria duhet t’ia bëjë vetes me shumë më tepër seriozitet: pse njerëzit e shkencës, universitetet dhe ekspertiza e pavarur kanë kaq pak ndikim në vendimmarrjen publike? Pyetja bëhet edhe më e rëndësishme pas më shumë se një dekade të qeverisjes së Edi Ramës, gjatë së cilës vendimmarrja është karakterizuar nga një përqendrim i madh politik dhe administrativ.
Nuk është fjala vetëm për atë se sa profesorë apo studiues janë emëruar në një ministri, këshill apo komision. Problemi është shumë më i thellë: a është kthyer shkenca në një burim real të politikave publike apo përdoret vetëm atëherë kur i duhet pushtetit për të legjitimuar një vendim? Këtu qëndron një nga dobësitë më të mëdha të shtetit shqiptar.
Shkenca ka një veçori që pushteti politik nuk e ka gjithmonë të lehtë ta pranojë: ajo nuk mund të urdhërohet të japë përfundimin që dëshiron politika. Një gjeograf mund të thotë se një ndarje territoriale nuk përputhet me realitetin demografik. Një urbanist mund të paralajmërojë se një qytet po zhvillohet pa kontroll.
Një demograf mund të tregojë se emigracioni po zbraz zona të tëra të vendit. Një ekonomist mund të konstatojë se një politikë publike nuk prodhon efektin e premtuar. Një ekolog mund të paralajmërojë për dëmtimin e ekosistemeve. Një pedagog mund të tregojë dobësitë e sistemit arsimor. Dhe pikërisht këtu fillon përplasja.
Politika kërkon rezultat të shpejtë; shkenca kërkon kohë, prova dhe verifikim. Politika kërkon sukses elektoral; shkenca kërkon të vërtetën. Politika mund të ndërtojë një projekt brenda një mandati; shkenca duhet të mendojë edhe për pasojat pas dhjetë, njëzet apo pesëdhjetë vjetësh. Prandaj, në një shtet normal, shkenca nuk duhet të jetë kundërshtare e politikës.
Ajo duhet të jetë freni racional i politikës. Por kur pushteti përqendrohet shumë, këto frena fillojnë të konsiderohen pengesa. Kjo është arsyeja pse problemi nuk duhet reduktuar vetëm në pyetjen nëse Edi Rama i ka përjashtuar apo jo njerëzit e shkencës.
Për një pohim të tillë do të nevojitej një analizë sistematike e emërimeve, strukturave këshilluese, financimit kërkimor dhe proceseve konkrete të vendimmarrjes. Por një fenomen më i gjerë është i dukshëm: ekspertiza e pavarur nuk ka arritur të shndërrohet në një institucion të fortë të shtetit shqiptar. Dhe kjo është përgjegjësi e të gjithë sistemit politik. I.
Universiteti nuk mund të jetë vetëm fabrikë diplomash. Universitetet shqiptare nuk duhet të prodhojnë vetëm diploma dhe tituj akademikë. Ato duhet të prodhojnë dije për shtetin dhe shoqërinë. Nëse universiteti ka profesorë të gjeografisë, pse të mos jetë një nga burimet kryesore të politikave territoriale?
Nëse ka studiues të demografisë, pse prognozat e tyre nuk duhet të jenë pjesë e politikave të popullsisë? Nëse ka specialistë të ekonomisë, pse analizat e tyre nuk duhet të përdoren sistematikisht në hartimin e buxheteve dhe reformave? Nëse ka ekspertë të arsimit, pse reformat arsimore duhet të hartohen kryesisht nga administrata politike?
Nëse ka specialistë të mjedisit, pse zhvillimi ekonomik duhet të përplaset kaq shpesh me mbrojtjen e territorit? Këto pyetje nuk janë akademike. Janë pyetje për cilësinë e shtetit. II. Shqipëria ka shumë ekspertë, por pak ekspertizë në vendimmarrje. Ky është një tjetër paradoks. Shqipëria nuk vuan domosdoshmërisht nga mungesa e njerëzve të shkolluar.
Në universitete, institucione kërkimore dhe diasporë ka njerëz me dije dhe përvojë të konsiderueshme. Problemi është se dija e tyre nuk është institucionalizuar si mekanizëm vendimmarrjeje. Një profesor mund të shkruajë një studim shumë të mirë dhe ai të mbetet në një revistë akademike.
Një studiues mund të prodhojë një analizë të rëndësishme dhe ajo të mos arrijë kurrë në tryezën ku merret vendimi. Një ekspert mund të paralajmërojë për një problem dhe paralajmërimi i tij të harrohet sapo të përfundojë debati publik. Kjo është humbje kombëtare.
Sepse një shoqëri që nuk përdor dijen që prodhon, paguan dy herë: një herë për të financuar arsimin dhe kërkimin shkencor dhe një herë tjetër për gabimet që mund të shmangeshin po të ishte përdorur ajo dije. III. Nga “eksperti i preferuar” te eksperti i pavarur. Një demokraci funksionale nuk ka nevojë për ekspertë që mendojnë njësoj me qeverinë.
Ka nevojë për ekspertë që mund t’i thonë qeverisë se po gabon. Ky është ndryshimi themelor. Nëse qeveria kërkon vetëm një raport që mbështet vendimin e saj, ajo nuk kërkon ekspertizë. Kërkon justifikim. Nëse një ekspert që kritikon një politikë përjashtohet nga tryeza e vendimmarrjes, ndërsa ai që e mbështet atë privilegjohet, atëherë shkenca humbet pavarësinë e saj.
Dhe kur shkenca humbet pavarësinë, humbet edhe shoqëria. IV. Një shtet serioz duhet të krijojë “frenat e dijes”. Shqipëria ka nevojë për një mekanizëm të ri institucional: një sistem kombëtar të këshillimit shkencor për qeverinë dhe Kuvendin, me ekspertë të pavarur, universitete, institute kërkimore dhe profesionistë të fushave të ndryshme. Opinioni shkencor duhet të jetë publik.
Argumentet duhet të jenë të verifikueshme. Qeveria duhet të ketë të drejtë të mos e pranojë një rekomandim shkencor, por duhet të shpjegojë publikisht pse. Kjo do të ishte një reformë shumë më e rëndësishme sesa emërimi i një tjetër këshilltari politik. Sepse institucionet duhet të mbijetojnë përtej qeverive. Sot është Rama. Nesër mund të jetë dikush tjetër.
Por nëse sistemi mbetet i njëjtë, problemi do të mbetet i njëjtë. V. Një vend nuk mund të qeveriset vetëm me intuitë politike. Shqipëria ka nevojë për një kulturë të re qeverisjeje: nga pushteti që di gjithçka te shteti që konsultohet me ata që dinë. Kjo nuk e zvogëlon autoritetin e kryeministrit. Përkundrazi, e rrit përgjegjësinë e tij.
Një kryeministër i fortë nuk është ai që vendos i vetëm. I fortë është ai që ka institucione aq të mira sa mund t’i tregojnë edhe kur gabon. Kjo është diferenca midis pushtetit dhe shtetformimit. Pushteti kërkon bindje. Shteti kërkon institucione. Pushteti kërkon sukses të menjëhershëm. Shteti kërkon qëndrueshmëri. Pushteti mund të ndërtojë një narrativë. Shkenca ndërton provën.
Dhe Shqipëria ka nevojë pikërisht për këtë të fundit. Jo për një shkencë që i shërben pushtetit. Jo për profesorë që përdoren si dekor institucional. Jo për ekspertë që thirren vetëm kur duhet një firmë. Por për një shkencë të lirë, kritike dhe të pavarur, e cila të ketë një vend real në qeverisjen e vendit. Sepse pyetja e vërtetë nuk është nëse pushteti e dëgjon shkencën.
Pyetja është: A ka Shqipëria ende një shtet që është i gatshëm ta dëgjojë të vërtetën, edhe kur ajo nuk i pëlqen pushtetit?