I. Shqipëria përballë një tranzicioni të ri demografik. Shqipëria ndodhet përballë një prej ndryshimeve më të rëndësishme demografike të periudhës së tranzicionit.
Për dekada me radhë, vendi ka qenë një hapësirë e fuqishme emigracioni: qindra mijëra shqiptarë janë larguar drejt vendeve të Bashkimit Evropian, Shteteve të Bashkuara dhe vendeve të tjera, duke ndikuar drejtpërdrejt në madhësinë, strukturën moshore, shpërndarjen hapësinore dhe potencialin ekonomik të popullsisë. Por modeli tradicional mund të jetë duke ndryshuar.
Pyetja që shtrohet sot nuk është më vetëm sa shqiptarë do të largohen nga vendi, por edhe sa njerëz do të vijnë për të jetuar dhe punuar në Shqipëri dhe çfarë strukture demografike do të krijojë kjo lëvizje. Kjo e bën të domosdoshme analizën e një hipoteze të re: a po kalon Shqipëria gradualisht nga një vend emigracioni në një vend imigracioni?
Përgjigjja nuk mund të jepet duke u mbështetur në një deklaratë të vetme, por vetëm përmes analizës së ndërveprimit ndërmjet lindshmërisë, vdekshmërisë, emigracionit, rikthimit të shqiptarëve dhe imigracionit të shtetasve të huaj. II. Nga emigracioni masiv te mungesa e fuqisë punëtore. Paradoksi shqiptar është i dukshëm.
Për shumë vite, emigracioni ka qenë një nga mekanizmat kryesorë të ndryshimit demografik. Largimi i të rinjve ka reduktuar popullsinë në moshë pune, ka përshpejtuar plakjen dhe ka ndikuar në rënien e numrit të lindjeve. Por pikërisht emigracioni po krijon kushtet për një fenomen të kundërt.
Kur një vend humbet një pjesë të konsiderueshme të fuqisë së tij punëtore, ndërkohë që ekonomia vazhdon të kërkojë punonjës, krijohet një boshllëk që në një moment mund të plotësohet përmes imigracionit. Mekanizmi është relativisht i thjeshtë: emigracioni i shqiptarëve → pakësimi i fuqisë punëtore → rritja e kërkesës për punonjës → nevoja për punëtorë të huaj → rritja e imigracionit.
Në këtë pikë, Shqipëria mund të fillojë të përjetojë një transformim të rëndësishëm: nga një vend që eksporton fuqi punëtore në një vend që fillon ta importojë atë. Megjithatë, ky proces nuk duhet ngatërruar me një rritje të menjëhershme të popullsisë. Një vend mund të bëhet destinacion imigracioni edhe ndërkohë që popullsia e tij vazhdon të bjerë. III.
Tri forcat që do të përcaktojnë Shqipërinë e vitit 2050. Struktura demografike e Shqipërisë në dekadat e ardhshme do të përcaktohet kryesisht nga tri lëvizje. E para është popullsia shqiptare rezidente. Nëse lindshmëria mbetet e ulët dhe emigracioni vazhdon, kjo pjesë e popullsisë do të jetë nën presion rënës. E dyta është rikthimi i shqiptarëve nga emigracioni.
Ky proces është real, por përmasat dhe qëndrueshmëria e tij varen nga kushtet ekonomike, sociale, familjare dhe institucionale në Shqipëri dhe në vendet pritëse. E treta është imigracioni i të huajve. Nëse mungesa e fuqisë punëtore thellohet, Shqipëria mund të bëhet gjithnjë e më tërheqëse për punëtorë nga vende të tjera. Këto tri komponentë duhet të analizohen veçmas.
Vetëm atëherë mund të kuptohet nëse vendi po kalon realisht drejt një modeli të ri demografik. IV. Tre skenarë për të ardhmen. Për periudhën deri në vitin 2050 mund të ndërtohen tre skenarë analitikë. Në skenarin konservator, emigracioni vazhdon, lindshmëria mbetet e ulët, rikthimi i diasporës është i kufizuar dhe imigracioni i huaj rritet vetëm gradualisht.
Në këtë rast, Shqipëria vazhdon të humbasë popullsi dhe imigracioni vetëm zbut pjesërisht këtë rënie. Në skenarin e tranzicionit, emigracioni shqiptar ngadalësohet, rikthimi rritet dhe imigracioni bëhet pjesë e qëndrueshme e tregut të punës. Shqipëria fillon të kalojë nga një bilanc migrator negativ drejt një bilanci më të ekuilibruar dhe, më pas, potencialisht pozitiv.
Ky është skenari më interesant për t’u studiuar, sepse nuk kërkon një revolucion demografik. Mjafton që mekanizmat aktualë të ndryshojnë gradualisht. Në skenarin e imigracionit të lartë, ekonomia shqiptare do të tërhiqte një numër shumë më të madh punëtorësh të huaj, ndërkohë që një pjesë e diasporës do të rikthehej.
Në këtë rast, struktura demografike e vendit do të ndryshonte më shpejt dhe pesha e popullsisë me origjinë migratore do të bëhej gjithnjë e më e dukshme. Këto nuk janë parashikime të sigurta. Janë skenarë që shërbejnë për të testuar se si ndryshojnë rezultatet në varësi të supozimeve. V. Problemi nuk është vetëm sa banorë do të ketë Shqipëria.
Një gabim i zakonshëm në analizat demografike është përqendrimi vetëm te madhësia numerike e popullsisë. Por pyetja më e rëndësishme është: Kush do të përbëjë popullsinë e Shqipërisë së ardhshme? Një Shqipëri me popullsi të qëndrueshme nuk është domosdoshmërisht e njëjta Shqipëri demografike si sot.
Nëse numri i shqiptarëve rezidentë vazhdon të ulet, ndërkohë që rritet numri i imigrantëve dhe i familjeve me origjinë migratore, atëherë ndryshon përbërja e popullsisë edhe në rast se numri total i banorëve nuk ndryshon shumë. Prandaj duhet të dallojmë: popullsinë rezidente, shtetësinë, vendlindjen, origjinën familjare, gjuhën, identitetin dhe shkallën e integrimit.
Këto kategori nuk janë sinonime. Një imigrant mund të marrë shtetësinë shqiptare. Fëmijët e tij mund të lindin në Shqipëri. Brezat pasardhës mund të jenë të integruar plotësisht në shoqërinë shqiptare. Për këtë arsye, analiza e së ardhmes nuk mund të ndërtohet mbi një ndarje mekanike midis “shqiptarëve” dhe “të huajve”. VI. Një transformim që mund të jetë edhe hapësinor.
Ndryshimi demografik nuk do të shpërndahet në mënyrë uniforme në territor. Imigracioni ka shumë të ngjarë të përqendrohet në zonat ku ekzistojnë më shumë mundësi punësimi, infrastrukturë, shërbime, universitete, turizëm dhe aktivitet ekonomik. Tirana dhe korridori Tiranë–Durrës do të mbeten një nga hapësirat kryesore të tërheqjes demografike.
Qendrat e tjera urbane dhe zonat turistike mund të bëhen gjithashtu pika të rëndësishme të përqendrimit. Në të njëjtën kohë, pjesë të konsiderueshme të zonave rurale dhe periferike mund të vazhdojnë të humbasin popullsi. Kështu mund të shfaqet një paradoks i ri: Shqipëria mund të tërheqë banorë nga jashtë dhe, njëkohësisht, të vazhdojë të zbrazë pjesë të territorit të saj nga brenda.
Kjo do ta bënte tranzicionin demografik edhe një çështje të politikës territoriale. VII. Nga diaspora te një shoqëri migratore. Shqipëria ka qenë për një kohë të gjatë një shoqëri e formësuar nga emigracioni. Diaspora ka ndikuar në familje, ekonomi, tregun e punës, arsimin, konsumin, investimet dhe marrëdhëniet shoqërore.
Në të ardhmen mund të shfaqet një realitet më kompleks: emigracion + rikthim + imigracion + riemigrim. Kjo do të thotë se Shqipëria mund të mos jetë më thjesht një vend nga i cili njerëzit largohen. Ajo mund të bëhet një shoqëri migratore, ku lëvizjet e popullsisë në të dyja drejtimet bëhen pjesë normale e strukturës ekonomike dhe shoqërore.
Ky është ndryshim shumë më i rëndësishëm sesa një ndryshim i thjeshtë në numrin e banorëve. VIII. Përfundim: Shqipëria përballë një kthesë demografike. Shqipëria ende nuk mund të konsiderohet një vend imigracioni në kuptimin e plotë të fjalës. Të dhënat aktuale tregojnë se emigracioni dhe rënia natyrore vazhdojnë të ushtrojnë presion të fortë mbi popullsinë.
Por kushtet që mund ta prodhojnë një tranzicion të tillë janë duke u krijuar. Plakja e popullsisë, rënia e lindshmërisë, emigracioni i të rinjve dhe mungesa e fuqisë punëtore mund ta bëjnë imigracionin një nevojë strukturore të ekonomisë shqiptare.
Prandaj pyetja për të ardhmen nuk është thjesht: “Sa banorë do të ketë Shqipëria?” Pyetja më e rëndësishme është: “Çfarë strukture demografike, migratore dhe territoriale do të ketë Shqipëria?” Nëse tranzicioni nga emigracioni drejt imigracionit ndodh, ai nuk do të jetë thjesht një ndryshim statistikor.
Do të jetë një transformim i marrëdhënies së Shqipërisë me popullsinë e saj, me diasporën, me tregun e punës dhe me botën. Dhe pikërisht këtu qëndron sfida shkencore: të mos parashikojmë të ardhmen nga deklaratat, por ta modelojmë atë përmes skenarëve demografikë të matshëm, duke ndarë qartë shqiptarët rezidentë, shqiptarët e rikthyer dhe popullsinë imigrante.
Vetëm një analizë e tillë mund të tregojë nëse Shqipëria po përjeton thjesht një episod të përkohshëm migrator apo është duke hyrë vërtet në një epokë të re demografike.