Rreziku nuk fshihet vetëm te numri i tabletave, por te mënyra se si ato ndërveprojnë. Kufiri ndërmjet një terapie që shpëton jetë dhe një rreziku serioz për shëndetin shpesh varet nga kombinimi i barnave, dozat dhe arsyeja pse përdoren Marrja e disa barnave njëkohësisht quhet polifarmaci ose polipragmazi.
Ky term nuk nënkupton vetëm numërimin e tabletave në pëllëmbë, por vlerësimin nëse secili bar është i nevojshëm, i përshtatshëm dhe i sigurt për pacientin. Polifarmacia mund të jetë e dobishme kur zhvillohet nën mbikëqyrjen e mjekut, por bëhet problem kur terapia shtohet pa një rishikim të plotë. Çfarë është polifarmacia dhe sa barna konsiderohen tepër?
Nuk ekziston një kufi i vetëm dhe i prerë, por termi përdoret zakonisht kur një person merr rregullisht katër ose pesë barna. Rreziku rritet sidomos te pacientët me disa sëmundje kronike, si hipertensioni, diabeti dhe kolesteroli i lartë, sepse secila gjendje mund të kërkojë trajtim të veçantë. Në këtë numër nuk përfshihen vetëm barnat me recetë.
Edhe suplementet, vitaminat, preparatet bimore dhe barnat që blihen pa recetë mund të ndërveprojnë me terapinë. Prandaj, mjeku duhet të dijë gjithçka që pacienti përdor, jo vetëm atë që figuron në recetë. Polifarmacia është veçanërisht e zakonshme te të moshuarit.
Të dhënat nga Shtetet e Bashkuara tregojnë se rreth 40 për qind e personave mbi 65 vjeç marrin të paktën pesë barna, ndërsa rreth një e pesta përdorin dhjetë ose më shumë preparate në ditë. Kur polifarmacia është e përshtatshme? Marrja e disa barnave nuk është domosdoshmërisht e gabuar.
Ajo konsiderohet e përshtatshme kur përdoret numri më i vogël i mundshëm i barnave, secili ka një arsye të qartë mjekësore dhe terapia përshtatet me nevojat e pacientit. Po aq e rëndësishme është që pacienti të mund ta ndjekë skemën e trajtimit, të mos ketë efekte të rënda anësore dhe të mos ekzistojnë ndërveprime të rrezikshme.
Lista e barnave duhet të rishikohet rregullisht, veçanërisht pas vizitës te një specialist, daljes nga spitali ose shtimit të një preparati të ri.
Polifarmacia bëhet e papërshtatshme kur një bar nuk është më i nevojshëm, kur doza është e gabuar, kur dy preparate kanë të njëjtin veprim ose kur njëri përdoret për të trajtuar efektin anësor të tjetrit, pa u shqyrtuar terapia fillestare, transmeton Telegrafi.
Kur një grusht barnash bëhet kërcënim Sa më shumë barna të përdoren, aq më e madhe është mundësia e efekteve të padëshiruara dhe ndërveprimeve. Pasojat mund të përfshijnë ulje ose ngritje të theksuar të tensionit, gjakderdhje, hutim të papritur, përgjumje, dobësi dhe çrregullime të ekuilibrit.
Te të moshuarit, këto ndryshime mund të çojnë në humbje të pavarësisë, sepse vështirësojnë ecjen, kujtesën dhe kryerjen e veprimtarive të përditshme. Disa barna ndikojnë në stabilitet dhe forcën muskulore, duke rritur rrezikun e rrëzimeve dhe frakturave. Një ndërlikim serioz është deliriumi, një gjendje e papritur e turbullimit të vetëdijes që prek të menduarit, sjelljen dhe orientimin.
Përdorimi i zgjatur dhe i pakontrolluar i shumë barnave lidhet gjithashtu me dobësim fizik dhe rënie të aftësive njohëse. Kur disa preparate kanë veprim të ngjashëm ose ndikojnë në mënyrën se si organizmi i përpunon, përqendrimi i tyre mund të arrijë nivele toksike. Kjo e ngarkon organizmin, e vështirëson rikuperimin nga sëmundjet dhe mund të rrisë rrezikun e komplikimeve të rënda.
Çfarë e shkakton polifarmacinë e rrezikshme? Numri i barnave zakonisht shtohet gradualisht. Një pacient me disa sëmundje kronike mund të vizitohet nga disa specialistë, secili i përqendruar në fushën e vet. Nëse mungon komunikimi ndërmjet tyre, askush mund të mos e ketë pasqyrën e plotë të terapisë.
Rreziku shtohet edhe kur pacienti nuk ka një mjek të familjes që i bashkërendon rekomandimet. Në raste të tilla mund të përshkruhen barna të dyfishta, preparate me veprim të ngjashëm ose kombinime që nuk janë të përshtatshme. Një problem i njohur është “kaskada e përshkrimit”, ose efekti domino.
Kjo ndodh kur efekti anësor i një bari interpretohet si simptomë e një sëmundjeje të re dhe për të shtohet një bar tjetër. Në vend që të rishikohet terapia e parë, krijohet një zinxhir i ri trajtimesh. Gabimet mund të vijnë edhe nga harresa, shikimi i dobësuar, moskuptimi i udhëzimeve ose vështirësia për të hapur paketimet.
Po ashtu, mjeku mund të mos dijë se pacienti merr vitamina, çaje, suplemente ose barna pa recetë. Si të zvogëlohet rreziku? Hapi më i rëndësishëm është mbajtja e një liste të përditësuar me emrin e çdo bari, dozën, arsyen e përdorimit dhe mjekun që e ka përshkruar. Në listë duhet të përfshihen edhe suplementet, vitaminat dhe preparatet bimore.
Ajo duhet të merret në çdo kontroll dhe në rast urgjence. Pacienti duhet ta dijë pse e merr secilin bar dhe si duhet ta përdorë. Te personat mbi 65 vjeç, mjeku ose farmacisti mund të kontrollojë nëse ndonjë preparat gjendet në Listën e Beers-it, e cila përfshin barna potencialisht të papërshtatshme për të moshuarit.
Furnizimi në të njëjtën barnatore mund ta ndihmojë farmacistin të dallojë ndërveprimet ose dyfishimin e terapisë. Gjithashtu, të paktën një herë në vit duhet të bëhet një rishikim i plotë i të gjitha barnave, ose më shpesh kur ndryshon gjendja shëndetësore. Gjatë kontrollit, pacienti mund të pyesë: A më nevojitet ende ky bar? A mund të ulet doza? A ndërvepron me barnat e tjera?
A ekziston ndonjë alternativë? Ndryshimi ose ndërprerja nuk duhet të bëhen vetë, sepse disa barna kërkojnë ulje graduale ose zëvendësim të kujdesshëm. Biseda me mjekun mbetet mbrojtja më e mirë Marrja e disa barnave nuk do të thotë automatikisht se terapia është e gabuar. Për shumë pacientë, kombinimi i tyre është i domosdoshëm dhe shpëton jetë.
Rreziku lind kur lista zgjatet pa kontroll, kur preparatet merren me nismë personale ose kur askush nuk e vlerëson të gjithë terapinë si një tërësi. Biseda e hapur me mjekun dhe farmacistin, rishikimi i rregullt i listës së barnave dhe raportimi i çdo efekti të ri janë mënyrat më të sigurta për ta ruajtur dobinë e trajtimit dhe për ta shmangur efektin domino të barnave.