Në jetën e çdo kombi, institucionet e dijes janë më shumë se ndërtesa, më shumë se struktura administrative dhe më shumë se emërtime zyrtare. Ato janë kujtesa historike, ndërgjegjja intelektuale dhe pasuria më e çmuar shpirtërore e një shoqërie.
Për Kosovën, Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës (ASHAK) është një institucion që mbart një përgjegjësi të veçantë: ruajtjen, zhvillimin dhe afirmimin e dijes shkencore, kulturore dhe kombëtare. Në një shoqëri demokratike dhe akademike, çdo institucion duhet të jetë i hapur ndaj debatit dhe kritikës.
Shkenca nuk zhvillohet pa pyetje, pa mendim kritik dhe pa përballje të argumenteve. Por ekziston një dallim i madh mes kritikës shkencore, e cila synon përmirësimin, dhe sulmit të pabazuar, i cili synon zhvlerësimin e institucioneve të dijes.
Prandaj, kur dëgjojmë sulme ndaj ASHAK-ut, duhet të shtrojmë një pyetje themelore, a po e vlerësojmë drejt trashëgiminë tonë shkencore, apo po rrezikojmë të harrojmë njerëzit që me punën e tyre ndërtuan themelet intelektuale të Kosovës? ASHAK-u nuk u krijua në një hapësirë boshe.
Pas saj qëndron puna e shumë brezave të studiuesve, profesorëve dhe intelektualëve që për dekada kontribuuan në zhvillimin e mendimit shkencor shqiptar. Akademikë si Gazmend Zajmi, Dervish Rozhaja, Ali Hadri, Rexhep Qosja, Esat Stavileci dhe Nexhat Daci nuk ishin vetëm bartës të titujve akademikë.
Ata ishin personalitete që përmes veprës së tyre ndërtuan autoritetin e dijes dhe afirmuan Kosovën në hapësirat shkencore e kulturore. Ata i dhanë Kosovës një trashëgimi të çmuar në fusha si drejtësia, historia, gjuha, kultura, arsimi dhe shkencat shoqërore.
Veprat e tyre nuk i përkasin vetëm një periudhe historike, ato janë pjesë e kujtesës sonë kombëtare dhe një bazë mbi të cilën duhet të ndërtojnë brezat e ardhshëm. Por historia e ASHAK-ut nuk është vetëm histori e së kaluarës. Një akademi e gjallë është ajo që krijon vazhdimësi dhe hap rrugë për brezat e rinj.
Në këtë vazhdimësi një rol të rëndësishëm ka pasur dhe ka Rexhep Ismajli, një nga figurat më të shquara të gjuhësisë dhe albanologjisë, i cili me veprën e tij shkencore ka kontribuar në afirmimin e studimeve shqiptare në nivel vendor dhe ndërkombëtar. Po ashtu, brezat bashkëkohorë të akademikëve përfaqësojnë një etapë të re të zhvillimit të shkencës në Kosovë.
Studiues dhe akademikë të rinj si Bardh Rugova, Shkumbin Munishi, Arsim Bajrami, Besnik Krasniqi dhe Frashër Demaj përfaqësojnë përpjekjen që tradita shkencore të vazhdojë me kërkime të reja, me qasje moderne dhe me integrim më të madh në hapësirat akademike ndërkombëtare.
Një zhvillim i rëndësishëm për historinë institucionale të ASHAK-ut është edhe roli i akademikes Justina Shiroka-Pula, e cila si kryetare e Akademisë përfaqëson një kapitull të ri në drejtimin e këtij institucioni.
Përfaqësimi i një gruaje në krye të institucionit më të lartë shkencor të Kosovës është një dëshmi e përparimit të rolit të grave në jetën akademike dhe një simbol i zhvillimit të mëtejshëm institucional. Një akademi nuk matet vetëm me emrat e mëdhenj të së kaluarës, por edhe me aftësinë për të bashkuar përvojën e tyre me energjinë krijuese të brezave të rinj.
Pikërisht kjo është forca e një institucioni shkencor, vazhdimësia. Respekti për ASHAK-un nuk do të thotë mungesë kritike. Përkundrazi, një institucion i fuqishëm shkencor duhet të jetë gjithmonë i gatshëm për vetëvlerësim, reformim dhe zhvillim. Por kritika duhet të ndërtohet mbi fakte dhe argumente, jo mbi mohimin e kontributit historik të njerëzve që kanë ndërtuar themelet e dijes.
Një komb nuk ndërtohet vetëm me politikë dhe ekonomi. Ai ndërtohet me universitete, akademi, libra, kërkime shkencore dhe me respekt ndaj njerëzve që ia kushtojnë jetën dijes. Shoqëritë që respektojnë akademikët e tyre ruajnë kujtesën dhe identitetin, shoqëritë që i harrojnë ata humbin një pjesë të vetvetes.
Prandaj, debati për ASHAK-un duhet të jetë një debat për forcimin, modernizimin dhe rolin e saj në të ardhmen. Duhet të ndërtojmë mbi themelet që na lanë paraardhësit dhe t’u japim hapësirë brezave të rinj që ta çojnë më tej misionin e shkencës.
Sepse kur harrojmë akademikët tanë, harrojmë një pjesë të Kosovës, dhe një shoqëri që harron dijetarët e saj, rrezikon të humbasë edhe një pjesë të rrugës së saj drejt së ardhmes.