Roli i kryeministrit Edi Rama dhe i klasës politike shqiptare duhet shqyrtuar përtej polemikës së zakonshme ndërmjet pushtetit dhe opozitës. Një qeveri demokratike nuk ka detyrimin t’i pranojë të gjitha kërkesat e protestuesve, por ka detyrimin të krijojë kushte që ato të dëgjohen, të shqyrtohen dhe të marrin përgjigje.
Ky është dallimi ndërmjet autoritetit demokratik dhe arrogancës së pushtetit! Nëse protestuesit paqësorë përballen me shpërfillje, ironi ose përqeshje, pushteti mund të krijojë përshtypjen se qetësinë e konsideron shenjë dobësie! Ky perceptim mund të jetë i padrejtë në çdo rast individual, por politikisht është i rrezikshëm!
Ai dobëson besimin se institucionet janë të gatshme të reagojnë përmes argumentit. Ajo që mund të thuhet është se shpërfillja e zgjatur e kërkesave qytetare përbën një problem politik më vete dhe se institucionet duhet të japin llogari për mënyrën se si janë përgjigjur.
Kur dhuna shpërthen, përgjigjja e parë e shtetit duhet të jetë mbrojtja e jetës, sigurisë dhe pronës, si dhe parandalimi i përshkallëzimit. Por përgjigjja e plotë demokratike nuk mbaron me policinë dhe procedimet penale. Ajo duhet të përfshijë edhe shqyrtimin serioz të kërkesave, transparencën, komunikimin institucional dhe masat konkrete për problemet që mund të jenë të arsyeshme.
Në të kundërt, mund të krijohet një cikël i përsëritur: protesta paqësore shpërfillet, pakënaqësia rritet, një pjesë e lëvizjes radikalizohet, dhuna dënohet dhe pasojat trajtohen vetëm në aspektin e sigurisë, ndërsa shkaqet politike mbeten të pazgjidhura. Ky cikël nuk i shërben as qeverisë, as opozitës dhe as qytetarëve!
Opozita, nga ana e saj, duhet të tregojë se është e aftë të artikulojë alternativa dhe të mbështesë të drejtën e protestës pa e përdorur dhunën si instrument të luftës politike. Ajo duhet të distancohet qartë nga shkatërrimi i pronës, por edhe të mos e përdorë dënimin e vandalizmit për të shmangur debatin mbi problemet që e ushqejnë pakënaqësinë.
Organizatorët e protestave kanë gjithashtu përgjegjësi! Ata duhet t’i bëjnë kërkesat sa më të qarta, të ruajnë komunikimin me pjesëmarrësit, të kundërshtojnë aktet e dhunshme dhe të mos lejojnë që një pakicë t’ia marrë peng tërë lëvizjes kuptimin politik. Një protestë e organizuar mirë nuk është vetëm protestë që mbledh njerëz.
Është protestë që di çfarë kërkon, kujt ia drejton kërkesat, si mat përgjigjen e institucioneve dhe si ruan legjitimitetin e saj.
Përgjegjësia është e përbashkët, por jo e barabartë në çdo aspekt: pushteti zotëron mjete institucionale dhe ka detyrime të posaçme për llogaridhënie; protestuesit kanë përgjegjësi për veprimet e tyre; ndërsa mediat dhe shoqëria civile kanë detyrimin të mos e zëvendësojnë analizën me spektaklin. Çfarë duhet të mësojmë nga ky paradoks?
Përvoja e Tiranës dhe zhvillimet në Francë na japin disa mësime të rëndësishme për funksionimin e demokracisë bashkëkohore. Së pari, protesta paqësore duhet të ketë ndikim real. Nuk mjafton që Kushtetuta dhe ligjet ta njohin të drejtën e tubimit. Institucionet duhet të ofrojnë mekanizma për shqyrtimin e kërkesave, përgjigje publike dhe dialog të strukturuar.
Një e drejtë që mund të ushtrohet, por që shpërfillet sistematikisht, rrezikon të humbasë besueshmërinë në sytë e qytetarëve. Së dyti, mediat duhet të dallojnë rëndësinë e çështjes nga intensiteti i pamjes. Dhuna duhet të raportohet, sepse publiku ka të drejtë të informohet. Por raportimi nuk duhet të ndalet te flakët dhe përplasjet.
Ai duhet të shpjegojë shkaqet, kërkesat, përgjegjësitë institucionale dhe pasojat për qytetarët. Së treti, dhuna nuk duhet të shndërrohet në metodë të privilegjuar komunikimi. Nëse publiku mëson se vetëm skenat shkatërrimtare prodhojnë reagim, rrezikohet krijimi i një kulture politike ku përshkallëzimi shihet si rrugë më e shkurtër drejt vëmendjes.
Kjo nuk është një pasojë e pashmangshme, por një rrezik që institucionet dhe mediat duhet ta parandalojnë! Së katërti, përgjegjësia penale duhet të jetë individuale dhe e bazuar në prova. Asnjë lëvizje e tërë nuk duhet të shpallet kriminale për shkak të veprimeve të disa pjesëmarrësve.
Po ashtu, asnjë akt dhune nuk duhet të justifikohet vetëm sepse kryhet në emër të një kauze politike ose shoqërore! Së pesti, institucionet duhet të reagojnë përpara se pakënaqësia të shndërrohet në krizë. Dialogu nuk duhet të fillojë vetëm kur digjen ndërtesat ose kur përplasen protestuesit me policinë.
Ai duhet të fillojë kur qytetarët ngrenë shqetësimet e tyre dhe vazhdojnë të kërkojnë përgjigje. Së gjashti, shoqëria duhet të ruajë kujtesën e plotë të protestës. Ditët paqësore nuk mund të fshihen nga historia për shkak të disa orëve të dhunës. As periudha paqësore nuk duhet përdorur për të mohuar përgjegjësinë e autorëve të vandalizmit.
Vetëm një vlerësim i plotë mund të dallojë kërkesat legjitime nga veprimet e papranueshme. Këto parime janë të rëndësishme jo vetëm për Shqipërinë, por edhe për demokracitë evropiane dhe për hapësirën euroatlantike në tërësi.
Besimi te institucionet nuk ndërtohet me deklarata për demokracinë, por me sjelljen e përditshme të institucioneve ndaj qytetarëve, sidomos kur ata janë kritikë dhe kundërshtues.
Përfundim Historia e “Flamingove” dhe përshkallëzimi i protestave në Tiranë më 13– na përballin me një pyetje të pakëndshme: çfarë vlere ka qytetaria paqësore nëse shoqëria dhe politika nuk e dëgjojnë derisa ajo të shndërrohet në krizë? Për 135 ditë, sipas kronologjisë së lëvizjes, protesta paqësore u përpoq të ruante praninë e saj në hapësirën publike.
Pastaj, kur protestat u shoqëruan me skena dhune, vëmendja u përqendrua me shpejtësi te përplasjet, maskat, zjarrvëniet dhe dëmtimi i pronës! Kështu, rreziku i një zhvendosjeje të madhe të debatit u bë i dukshëm: kërkesat e muajve të mëparshëm mund të liheshin në hije nga ngjarjet më dramatike të ditëve të fundit.
Ky është paradoksi i një shoqërie që e shpall paqen vlerë, por shpesh e shpërblen zhurmën me vëmendje! Është cinizmi i një politike që mund të mos reagojë ndaj këmbënguljes qytetare, por që detyrohet të flasë kur autoriteti i saj sfidohet nga dhuna. Dhe është dobësia e një hapësire mediatike që rrezikon të ngatërrojë atë që trondit me atë që ka rëndësi!
Megjithatë, nuk duhet të biem në përfundimin e kundërt se dhuna është rruga e vetme për t’u dëgjuar. Ky do të ishte një përfundim i rrezikshëm dhe një fitore e rreme për vandalizmin! Dhuna mund të imponojë vëmendje të menjëhershme, por nuk garanton zgjidhje, legjitimitet apo ndryshim të qëndrueshëm.
Përkundrazi, ajo mund të dëmtojë kauzën, të largojë përkrahësit, të cenojë qytetarët e pafajshëm dhe t’u japë institucioneve arsye për t’u përqendruar vetëm te rendi publik. Mësimi i vërtetë është tjetërkund: nuk është dhuna ajo që duhet të bëhet më e efektshme, por, realisht, është paqja ajo që duhet të bëhet më e dëgjueshme!
Një demokraci e shëndetshme nuk pret që protestuesit të radikalizohen përpara se t’u përgjigjet! Ajo nuk i detyron të rinjtë të zgjedhin ndërmjet padukshmërisë dhe përplasjes. Ajo nuk e përdor vandalizmin për t’i fshirë nga debati problemet që e paraprinë atë. Dhe nuk e ngatërron qetësinë e rrugës me drejtësinë shoqërore!
Përkundrazi, ajo e kupton se protesta paqësore është një mekanizëm paralajmërues dhe korrigjues i demokracisë! Ajo i jep shoqërisë mundësinë t’i identifikojë konfliktet përpara se ato të shndërrohen në kriza. Ta shpërfillësh këtë mundësi është jo vetëm gabim politik, por edhe humbje e një instrumenti themelor të vetëqeverisjes demokratike.
Nëse duam të flasim seriozisht për qytetërimin tonë politik, duhet të matim cilësinë e tij jo vetëm nga mënyra se si i dënon aktet e dhunës, por edhe nga mënyra se si i dëgjon njerëzit përpara se të mbërrijnë deri te ato akte. Një shoqëri që reagon vetëm ndaj flakëve, por nuk dëgjon zërat që kanë folur për muaj të tërë, nuk ka zgjidhur problemin e vet!
Ajo vetëm ka reaguar ndaj pasojës më të dukshme të tij. Dhe këtu qëndron prova e vërtetë e civilizimit: jo të dënojmë dhunën pasi ajo ka ndodhur, por të ndërtojmë institucione, media dhe marrëdhënie shoqërore që e bëjnë të panevojshme bindjen se vetëm dhuna mund të tërheqë vëmendjen. Sepse një qytetërim që dëgjon vetëm zhurmën rrezikon të humbasë arsyen.
Ndërsa një demokraci që nuk e dëgjon paqen, herët a vonë do të përballet me koston e shpërfilljes së saj!