Intelektual të bën jo vetëm dija që ke, librat që ke shkruar dhe titujt akademikë që mban, por edhe qëndrimi yt kur shoqëria vuan. Intelektuali i vërtetë nuk hesht përballë padrejtësisë, nuk i shërben verbërisht pushtetit, por e ngre zërin në mbrojtje të së vërtetës, dinjitetit njerëzor dhe së mirës së përbashkët.
Kjo është një ndër pyetjet më të rëndësishme që një shoqëri duhet t’ia shtrojë vetes: çfarë vlere ka dija, nëse ajo nuk shndërrohet në përgjegjësi? Çfarë kuptimi kanë titujt akademikë, nëse njeriu që i mban nuk ka guxim të mbrojë të vërtetën? Dhe çfarë dobie ka kultura, nëse ajo nuk e ndihmon njeriun të bëhet më i drejtë, më i ndershëm dhe më i përgjegjshëm ndaj të tjerëve?
Jetojmë në një kohë kur informacioni është bërë më i qasshëm se kurrë, mundësitë për të shprehur mendime janë shtuar, ndërsa fjala publike shpeshherë e ka humbur peshën e saj morale. Të gjithë mund të flasin, të komentojnë dhe të japin mendime.
Por jo çdo mendim është dije, jo çdo dije është urtësi dhe jo çdo njeri i arsimuar është domosdoshmërisht intelektual në kuptimin e plotë të fjalës. Intelektualin nuk e përcakton vetëm ajo që ka mësuar, por edhe mënyra se si e përdor dijen.
Nuk mjafton të njohësh të vërtetën në teori; duhet të jesh i gatshëm ta mbrosh atë edhe kur mbrojtja e saj të kushton rehati, përfitime, miqësi apo pozitë shoqërore. Prandaj, intelektualiteti nuk është vetëm një status që fitohet përmes arsimimit. Ai është një përgjegjësi që dëshmohet përmes qëndrimit.
Është një marrëdhënie e vazhdueshme ndërmjet dijes dhe ndërgjegjes, mendimit dhe veprimit, lirisë individuale dhe përgjegjësisë ndaj shoqërisë. Një shoqëri nuk ka nevojë vetëm për njerëz të ditur. Ajo ka nevojë për njerëz që dinë të dallojnë të drejtën nga e padrejta, interesin publik nga interesi personal dhe të vërtetën nga propaganda.
Ka nevojë për njerëz që nuk e përdorin dijen për të ngritur mure ndërmjet vetes dhe qytetarëve, por për të ndërtuar ura mirëkuptimi, drejtësie dhe solidariteti. Pikërisht këtu fillon misioni i intelektualit. Dija është pasuri, por ndërgjegjja është përgjegjësi Arsimimi është një nga arritjet më të rëndësishme të njeriut.
Ai zgjeron horizontin e mendimit, zhvillon aftësinë për të analizuar realitetin dhe e ndihmon individin të kuptojë më thellë botën në të cilën jeton. Universitetet, institutet shkencore, librat dhe institucionet kulturore kanë një rol të pazëvendësueshëm në përparimin e shoqërisë. Megjithatë, dija nuk e garanton vetvetiu karakterin.
Një njeri mund të jetë shumë i arsimuar dhe, njëkohësisht, të jetë i padrejtë në marrëdhëniet me të tjerët. Mund të ketë njohuri të gjera, por t’i përdorë ato për të justifikuar interesat e veta. Mund të flasë bukur për demokracinë, lirinë dhe dinjitetin njerëzor, por të heshtë kur këto vlera shkelen në praktikë.
Kjo është arsyeja pse duhet të bëjmë dallimin ndërmjet arsimimit dhe përgjegjësisë intelektuale. Arsimimi na jep mjete për të kuptuar botën. Përgjegjësia intelektuale na detyron të pyesim se çfarë duhet të bëjmë me atë që kuptojmë. Intelektuali nuk është thjesht njeriu që di më shumë se të tjerët. Ai është edhe njeriu që e ndien më fort detyrimin për të mos e keqpërdorur dijen.
Ai e kupton se fjala e tij mund të ndikojë në opinionin publik, në formimin e brezave të rinj dhe në mënyrën se si shoqëria i trajton problemet e saj. Prandaj, sa më e madhe të jetë dija, aq më e madhe duhet të jetë edhe përgjegjësia për përdorimin e saj. Titulli akademik është dëshmi e një rruge arsimore dhe profesionale. Ai nuk është certifikatë e pagabueshmërisë morale.
Asnjë diplomë nuk e përjashton njeriun nga detyrimi për të qenë i ndershëm, i drejtë dhe i hapur ndaj kritikës. Një profesor mund të jetë autoritet në fushën e tij, por kjo nuk do të thotë se çdo qëndrim i tij shoqëror është i pagabueshëm. Një shkrimtar mund të krijojë vepra me vlerë, por kjo nuk e bën automatikisht të guximshëm përballë padrejtësisë.
Një studiues mund të zbulojë të vërteta të rëndësishme historike, por përgjegjësia e tij për të vërtetën nuk përfundon kur mbyll librin. Intelektualiteti i vërtetë kërkon përulësi. Njeriu që mendon seriozisht e di se nuk i di të gjitha. Ai është i gatshëm të dëgjojë, të rishikojë mendimet e veta dhe të pranojë gabimin.
Nuk e sheh kritikën si fyerje personale, por si mundësi për të kuptuar më mirë realitetin. Dija pa ndërgjegje mund të bëhet mjet manipulimi. Dija e shoqëruar me ndërgjegje bëhet shërbim për njeriun. Kur shoqëria vuan, intelektuali vihet në provë Është e lehtë të flasësh për drejtësinë kur gjithçka shkon mirë. Është e lehtë të mbrosh parimet kur ato nuk rrezikojnë asgjë që të përket.
Është e lehtë të jesh kritik kur kritika nuk të kushton miqësinë, pozitën apo përfitimet. Por çfarë ndodh kur shoqëria përballet me padrejtësi, varfëri, korrupsion, pabarazi, përjashtim ose humbje të shpresës? Çfarë ndodh kur qytetari i zakonshëm ndihet i pambrojtur dhe nuk gjen askënd që t’ia dëgjojë zërin? Çfarë ndodh kur e vërteta bëhet e pakëndshme për ata që kanë pushtet?
Pikërisht në këto çaste provohet pesha morale e intelektualit. Nuk është e thënë që ai të ketë zgjidhje për çdo problem. Nuk është e nevojshme të jetë ekspert në të gjitha fushat apo të dijë të shpjegojë çdo zhvillim shoqëror. Por ai ka detyrimin të mos e braktisë mendimin kritik, të mos e relativizojë padrejtësinë dhe të mos e shndërrojë heshtjen në mënyrë jetese.
Kur një qytetar i zakonshëm përballet me një padrejtësi, ai shpeshherë ka vetëm zërin e vet. Kur intelektuali e kupton padrejtësinë dhe ka mundësi ta shpjegojë atë publikisht, heshtja e tij mund të ketë një peshë tjetër, sepse shoqëria pret prej tij analizë, orientim dhe guxim qytetar.
Kjo nuk do të thotë se çdo intelektual duhet të jetë aktivist, të marrë pjesë në çdo protestë apo të reagojë ndaj çdo ngjarjeje. Do të thotë se ai nuk duhet të heqë dorë nga përgjegjësia për ta vënë dijen në shërbim të së mirës së përbashkët. Ndonjëherë përgjegjësia shprehet përmes një artikulli të argumentuar.
Herë të tjera, përmes një studimi që zbulon një të vërtetë të fshehur, një ligjërate që zgjon ndërgjegjen, një qëndrimi të matur kundër diskriminimit apo një mbështetjeje konkrete për njerëzit që nuk kanë mundësi të mbrojnë vetveten. Ka raste kur fjala publike mund të bëjë ndryshimin. Ka raste të tjera kur duhet vepruar në heshtje, me dinjitet dhe këmbëngulje.
Forma mund të ndryshojë, por parimi mbetet i njëjtë: intelektuali nuk duhet ta shkëpusë dijen nga përgjegjësia njerëzore. Një shoqëri që vuan nuk ka nevojë për intelektualë që e shohin dhimbjen nga larg dhe e komentojnë vetëm kur ajo bëhet temë e përshtatshme.
Ajo ka nevojë për njerëz që e kuptojnë se mendimi publik nuk është zbukurim i jetës shoqërore, por pjesë e përgjegjësisë për të ardhmen e saj. Heshtja përballë padrejtësisë: kujdes apo pajtim? Heshtja nuk është gjithmonë faj. Ka raste kur ajo është shenjë maturie, kur informacioni nuk është i plotë, kur duhet dëgjuar pala tjetër ose kur reagimi i nxituar mund të shkaktojë dëm.
Intelektuali i përgjegjshëm nuk flet pa fakte dhe nuk e ngatërron guximin me nxitimin. Por ekziston edhe një heshtje tjetër: heshtja që lind nga frika, llogaria personale, dëshira për të ruajtur privilegjet ose bindja se është më mirë të mos shqetësohet askush. Kjo heshtje është e rrezikshme. Kur padrejtësia përsëritet dhe askush nuk e emërton, ajo mund të fillojë të duket normale.
Kur shpërdorimi i detyrës kalon pa u kundërshtuar, njerëzit rrezikojnë të mësohen me të. Kur përçmimi ndaj qytetarit bëhet pjesë e përditshmërisë, dinjiteti njerëzor humbet dalëngadalë vendin e vet në jetën publike.
Në këto rrethana, heshtja e atyre që kanë mundësi të flasin mund të kontribuojë në krijimin e një klime ku padrejtësia nuk kundërshtohet më, por pranohet si diçka e pashmangshme. Kjo nuk do të thotë se përgjegjësia për padrejtësitë u takon atyre që heshtin. Përgjegjësinë kryesore e mbajnë ata që i kryejnë, i urdhërojnë ose i mbështesin ato.
Megjithatë, shoqëria ka nevojë edhe për njerëz që nuk lejojnë që e keqja të mbetet pa emër dhe pa kundërshtim. Intelektuali duhet ta pyesë veten: a po hesht sepse nuk i kam faktet e nevojshme, apo sepse e vërteta mund të më kushtojë diçka? A po pres të kuptoj më mirë çështjen, apo po pres që dikush tjetër ta marrë përgjegjësinë që më takon edhe mua?
Këto pyetje nuk kërkojnë përgjigje të lehta. Ato kërkojnë ndershmëri me vetveten. Të flasësh për të vërtetën nuk do të thotë të akuzosh pa prova, të fyesh kundërshtarin apo të shpërndash dyshime. Përkundrazi, guximi intelektual kërkon saktësi, argumente dhe drejtësi edhe ndaj atyre me të cilët nuk pajtohemi.
Një akuzë e pabazuar nuk bëhet e vërtetë vetëm pse shërben për një kauzë që na duket e drejtë. Një gënjeshtër nuk bëhet e pranueshme vetëm pse drejtohet kundër dikujt që nuk na pëlqen. Prandaj, detyra e intelektualit nuk është të flasë sa më shumë, por të flasë me përgjegjësi; jo të krijojë zhurmë, por të ndihmojë në sqarimin e së vërtetës.
Heshtja mund të jetë e arsyeshme kur kërkohet më shumë dije. Ajo bëhet problem kur shndërrohet në strehë të përhershme për të mos marrë asnjë qëndrim. Intelektuali dhe pushteti: pavarësia si provë karakteri Marrëdhënia ndërmjet intelektualit dhe pushtetit ka qenë gjithmonë një nga çështjet më të rëndësishme të jetës publike.
Pushteti ka nevojë për dije, këshillë, ekspertizë dhe mendim kritik. Intelektuali, nga ana tjetër, mund të ketë nevojë për institucione që e mbështesin kërkimin shkencor, arsimin, kulturën dhe zhvillimin profesional. Kjo marrëdhënie nuk është domosdoshmërisht konfliktuale.
Përkundrazi, bashkëpunimi ndërmjet dijes dhe institucioneve mund të jetë i dobishëm për shoqërinë, kur mbështetet në profesionalizëm, transparencë dhe respekt të ndërsjellë. Problemi fillon kur bashkëpunimi shndërrohet në varësi dhe ekspertiza në justifikim të vendimeve të marra paraprakisht.
Intelektuali që e lidh të vërtetën me interesat e atij që e shpërblen rrezikon ta humbasë pavarësinë e tij. Kur mendimi përshtatet sipas pozitës së atij që e dëgjon, fjala pushon së qeni mjet sqarimi dhe bëhet instrument shërbimi ndaj interesave të caktuara. Pushteti, në çdo shoqëri, ka nevojë të dëgjojë jo vetëm lavdërime, por edhe vërejtje të argumentuara.
Ka nevojë për njerëz që i tregojnë pasojat e vendimeve, që zbulojnë dobësitë e politikave dhe që paralajmërojnë për rreziqet përpara se ato të bëhen probleme të mëdha. Një intelektual që thotë vetëm atë që pushteti dëshiron të dëgjojë nuk e ndihmon as pushtetin dhe as shoqërinë. Ai i heq institucionit mundësinë për t’i parë gabimet e veta.
Kjo nuk nënkupton se intelektuali duhet të jetë kundër çdo qeverie, institucioni apo vendimi shtetëror. Kritika e vazhdueshme pa argumente mund të jetë po aq e padobishme sa lavdërimi i pakushtëzuar. Qëndrimi intelektual nuk përcaktohet nga afërsia apo largësia ndaj pushtetit, por nga aftësia për të gjykuar çdo veprim sipas fakteve, ligjit, etikës dhe interesit publik.
Një vendim i drejtë meriton të njihet si i tillë, pavarësisht se kush e merr. Një vendim i gabuar duhet të kritikohet me argumente, pavarësisht se kush e merr. Ky është kuptimi i pavarësisë intelektuale. Intelektuali mund të bashkëpunojë me institucionet pa u bërë zëdhënës i tyre. Mund të këshillojë pushtetin pa u bërë pjesë e propagandës së tij.
Mund të mbështesë një politikë të dobishme dhe, njëkohësisht, të kundërshtojë një politikë tjetër të dëmshme. Ai duhet të jetë i aftë të thotë edhe “po”, edhe “jo”, sipas ndërgjegjes dhe fakteve. Një shoqëri demokratike nuk ka nevojë për intelektualë që ndërrojnë të vërtetën sa herë ndryshojnë rrethanat e pushtetit.
Ajo ka nevojë për njerëz që e ruajnë pavarësinë e mendimit dhe që nuk e shesin gjykimin e tyre për një pozitë, një privilegj apo një duartrokitje. Konformizmi: kur mendimi personal i dorëzohet turmës Pushteti nuk është burimi i vetëm i presionit mbi intelektualin.
Ndonjëherë presioni vjen nga grupi shoqëror, nga rrethi profesional, nga opinioni publik ose nga frika për të mos u dalluar prej të tjerëve. Në këto raste shfaqet konformizmi: prirja për t’iu përshtatur mendimit mbizotërues, edhe kur njeriu ka arsye të dyshojë në saktësinë e tij. Konformizmi është veçanërisht i rrezikshëm kur shndërrohet në mënyrë të zakonshme të të menduarit.
Njeriu nuk pyet më nëse një pretendim është i vërtetë, por nëse është i pranueshëm për grupin ku dëshiron të bëjë pjesë. Nuk pyet nëse një qëndrim është i drejtë, por nëse do t’i sjellë miratim. Në këtë mënyrë, mendimi personal humbet pavarësinë dhe gjykimi moral zëvendësohet nga llogaritja shoqërore.
Intelektuali duhet të jetë i aftë të qëndrojë i vetëm, kur argumentet dhe ndërgjegjja e tij e kërkojnë këtë. Por të qëndrosh i vetëm nuk do të thotë të jesh gjithmonë i drejtë. Edhe mendimi i vetmuar mund të jetë i gabuar. Prandaj, pavarësia duhet të shoqërohet me vetëkritikë dhe gatishmëri për dialog. Nuk është guxim të kundërshtosh vetëm për të rënë në sy.
Nuk është mendim kritik të mohosh gjithçka që thonë të tjerët. Dhe nuk është shenjë e intelektualitetit të mbash një qëndrim të pazakontë vetëm sepse është i pazakontë. Guximi i vërtetë qëndron në aftësinë për të menduar me kokën tënde, për të dëgjuar argumentet e të tjerëve dhe për të ndryshuar mendim kur faktet e kërkojnë.
Intelektuali nuk duhet të jetë as rob i turmës, as rob i egos së vet. Ai nuk duhet të ketë frikë nga mospajtimi, por duhet të ketë kujdes nga krenaria që e bën të besojë se vetëm ai e zotëron të vërtetën. Në një shoqëri të shëndoshë, mospajtimi nuk duhet parë si armiqësi.
Ai mund të jetë shenjë e një debati të gjallë, ku idetë vihen në provë dhe ku argumenti ka më shumë rëndësi sesa emri, pozita apo numri i përkrahësve. Intelektuali që e kupton këtë nuk përpiqet ta mposhtë kundërshtarin me çdo kusht. Ai përpiqet ta kuptojë çështjen dhe të ndihmojë të tjerët ta shohin atë më qartë.
Intelektuali përballë krizës së vlerave Shoqëritë nuk përballen vetëm me kriza ekonomike, politike apo institucionale. Ato mund të përballen edhe me kriza të vlerave: dobësim të besimit ndërmjet njerëzve, mungesë solidariteti, relativizim të së vërtetës, përçmim të punës së ndershme dhe humbje të ndjenjës së përgjegjësisë. Këto kriza nuk zgjidhen vetëm me ligje, reforma apo investime.
Ato kërkojnë edhe një kulturë të re të përgjegjësisë, ku njeriu të mos e shohë përfitimin personal si masën e vetme të suksesit. Kur suksesi matet vetëm me pasurinë, pozitën dhe ndikimin, ekziston rreziku që ndershmëria të shihet si dobësi dhe kompromisi moral si zgjuarsi.
Kur vlerësohet vetëm ajo që sjell përfitim të menjëhershëm, puna e heshtur, shërbimi dhe përkushtimi ndaj së mirës së përbashkët mund të mbeten në hije. Në këto rrethana, intelektuali ka një detyrë të rëndësishme: të ndihmojë shoqërinë të mos i ngatërrojë vlerat me interesat e çastit. Ai duhet të mbrojë idenë se dinjiteti i njeriut nuk varet nga pasuria, pozita apo prejardhja e tij.
Duhet të kujtojë se drejtësia nuk është luks për kohë të qeta, por kusht për një shoqëri që dëshiron të jetojë në paqe. Duhet të shpjegojë se solidariteti nuk është vetëm ndjenjë e bukur, por përgjegjësi konkrete ndaj atyre që përballen me vështirësi. Në këtë proces, kultura dhe arsimi kanë një rol të pazëvendësueshëm.
Një shoqëri që investon në dije, në mendim kritik dhe në edukimin etik u jep brezave të rinj mjete për të mos u bërë viktima të manipulimit. Por arsimi nuk duhet të kufizohet në përgatitjen e individëve për tregun e punës. Ai duhet t’i ndihmojë ata të bëhen qytetarë që dinë të dallojnë faktin nga opinioni, argumentin nga fyerja dhe kritikën nga urrejtja.
Sepse intelektuali nuk mund t’i zgjidhë i vetëm problemet e shoqërisë. Ai nuk është shpëtimtar dhe nuk duhet ta paraqesë veten si të tillë. Por mund të kontribuojë në krijimin e një klime ku pyetjet e vështira nuk shmangen, ku përgjegjësia nuk u lihet gjithmonë të tjerëve dhe ku njeriu nuk gjykohet vetëm nga ajo që zotëron, por edhe nga ajo që bën për të tjerët.
Kjo është një formë e rëndësishme e shërbimit publik. Fjala publike në kohën e rrjeteve sociale Rrjetet sociale kanë ndryshuar rrënjësisht mënyrën se si komunikojmë. Ato u kanë dhënë njerëzve mundësi të shprehin mendimet e tyre, të ndajnë informacione dhe të marrin pjesë në debate që dikur ishin të kufizuara në institucione, redaksi apo qarqe të caktuara.
Kjo është një mundësi e rëndësishme, por edhe një përgjegjësi. Në hapësirën digjitale, një fjali e nxjerrë jashtë kontekstit mund të përhapet më shpejt sesa një studim i argumentuar. Një akuzë e pabazuar mund të marrë mijëra shpërndarje, ndërsa një sqarim i kujdesshëm mund të mbetet pothuajse i palexuar.
Emocioni shpeshherë merr përparësi ndaj arsyetimit, ndërsa reagimi i menjëhershëm zëvendëson analizën. Në këtë mjedis, intelektuali ka përgjegjësi të veçantë për mënyrën se si e përdor fjalën publike.
Ai duhet të verifikojë informacionin përpara se ta shpërndajë, të dallojë faktet nga interpretimet dhe të mos e shndërrojë profilin e tij në një hapësirë ku çdo zhvillim gjykohet sipas bindjeve personale. Nuk është e mjaftueshme të jesh i pari që publikon një informacion. Është më e rëndësishme të jesh i kujdesshëm me atë që publikon.
Nuk është e mjaftueshme të fitosh një debat në rrjetet sociale. Është më e rëndësishme të kontribuosh në kuptimin e një çështjeje. Dhe nuk është e mjaftueshme të mbledhësh pëlqime. Është më e rëndësishme të fitosh besimin e njerëzve përmes ndershmërisë dhe argumentimit. Intelektuali nuk duhet të masë vlerën e fjalës së vet vetëm me numrin e reagimeve.
Një mendim i drejtë mund të jetë i pakëndshëm dhe të mos marrë miratimin e shumicës. Një mendim i gabuar mund të jetë popullor pa u bërë për këtë arsye i vërtetë. Kjo kërkon durim, disiplinë dhe vetëpërmbajtje. Për më tepër, fjala publike duhet të ruajë dinjitetin e kundërshtarit. Kritika ndaj një ideje, një vendimi apo një veprimi nuk kërkon poshtërimin e personit.
Argumenti bëhet më i fortë kur mbështetet në fakte, jo kur shoqërohet me fyerje. Intelektuali që e përdor fjalën për të përçmuar të tjerët mund të tërheqë vëmendje, por rrezikon ta dobësojë vetë misionin e tij. Rrjetet sociale janë vetëm një mjet. Vlera e tyre varet nga mënyra se si përdoren.
Ato mund të shërbejnë për të përhapur dije, për të mbrojtur të vërtetën dhe për të nxitur solidaritetin, por edhe për të përhapur paragjykime, manipulim dhe urrejtje. Detyra e intelektualit është të zgjedhë anën e përgjegjësisë.
Intelektuali dhe dinjiteti i njeriut të zakonshëm Një nga rreziqet që mund ta shoqërojë njeriun e arsimuar është bindja se dija e bën atë më të vlefshëm se të tjerët. Kjo bindje krijon distancë ndërmjet intelektualit dhe shoqërisë, duke e shndërruar dijen nga një mjet shërbimi në një mjet epërsie. Por dija e vërtetë duhet ta rrisë respektin për njeriun, jo përbuzjen ndaj tij.
Intelektuali duhet ta kuptojë se shoqëria nuk përbëhet vetëm nga ata që kanë tituj, poste dhe mundësi për të folur publikisht. Ajo përbëhet edhe nga punëtori që e siguron jetesën me mund, nga prindi që sakrifikon për fëmijët, nga mësuesi që punon me përkushtim, nga fermeri që ushqen familjen dhe nga qytetari që përpiqet të jetojë me ndershmëri, edhe kur rrethanat janë të vështira.
Këta njerëz nuk kanë gjithmonë mundësi t’i shprehin përvojat e tyre në gjuhën e librave apo të analizave akademike. Por kjo nuk e zvogëlon vlerën e tyre njerëzore dhe as të drejtën për t’u dëgjuar. Intelektuali nuk duhet të flasë vetëm për njerëzit, por edhe t’i dëgjojë ata.
Nuk duhet t’i shohë si një masë të paditur që pret të udhëzohet, por si bashkëbisedues që kanë përvojat, shqetësimet dhe njohuritë e tyre. Nganjëherë, një njeri që nuk ka përfunduar studime të larta mund ta kuptojë një padrejtësi konkrete më drejtpërdrejt sesa dikush që e analizon atë vetëm në teori.
Përvoja njerëzore nuk e zëvendëson dijen shkencore, por mund ta plotësojë dhe ta ndihmojë atë të jetë më e lidhur me realitetin. Për këtë arsye, intelektuali duhet të jetë i gatshëm të zbresë nga lartësia e titujve dhe të hyjë në jetën e përditshme të shoqërisë. Të dëgjojë, të kuptojë dhe të ndihmojë në artikulimin e problemeve që njerëzit nuk arrijnë t’i bëjnë të dëgjueshme.
Dinjiteti njerëzor nuk është pronë e një klase shoqërore. Ai është themeli mbi të cilin duhet të ndërtohen marrëdhëniet tona. Kur intelektuali e harron këtë, ai mund të mbetet njeri i ditur, por rrezikon ta humbasë lidhjen me arsyen për të cilën dija ka rëndësi.
Intelektuali si zë i brezave të rinj Një shoqëri që dëshiron të ketë të ardhme duhet t’i japë rëndësi të veçantë edukimit të brezave të rinj. Të rinjtë nuk kanë nevojë vetëm për informacione dhe aftësi profesionale. Ata kanë nevojë edhe për shembuj të përgjegjësisë, të ndershmërisë dhe të guximit moral. Ata vëzhgojnë jo vetëm atë që thonë të rriturit, por edhe mënyrën se si veprojnë.
Vërejnë nëse parimet e shpallura zbatohen në jetën e përditshme, nëse suksesi lidhet me punën dhe përkushtimin apo me lidhjet dhe privilegjet, si dhe nëse gabimet pranohen apo mbulohen me justifikime. Nëse një shoqëri u mëson të rinjve se rëndësi ka vetëm të arrish një pozitë, pa marrë parasysh mënyrën se si e arrin atë, ajo rrezikon t’i edukojë drejt oportunizmit.
Nëse u tregon se heshtja është çmimi i suksesit, mund t’i mësojë të heqin dorë nga ndërgjegjja për hir të përfitimit. Përkundrazi, kur të rinjtë shohin njerëz të arsimuar që pranojnë gabimet, që flasin me argumente, që respektojnë kundërshtarin dhe që nuk e braktisin të vërtetën për përfitime personale, ata mësojnë se integriteti është i mundur.
Prandaj, intelektuali ka përgjegjësi të mos ua japë vetëm përgjigjet brezave të rinj, por t’i mësojë të bëjnë pyetje të drejta. T’i mësojë se autoriteti nuk e zëvendëson argumentin, se shumica nuk është gjithmonë e pagabueshme dhe se liria e mendimit shoqërohet me përgjegjësinë për pasojat e fjalës.
T’i mësojë se të menduarit kritik nuk është urrejtje ndaj institucioneve, por aftësi për të dalluar atë që funksionon nga ajo që duhet përmirësuar. T’i mësojë se patriotizmi nuk kërkon mbylljen e syve ndaj problemeve të vendit, por përkushtim për t’i zgjidhur ato.
Dashuria për atdheun nuk provohet vetëm me fjalë solemne, por edhe me respektimin e ligjit, mbrojtjen e trashëgimisë, kujdesin për mjedisin dhe përgjegjësinë ndaj qytetarit. Të rinjtë kanë nevojë për modele që nuk janë të pagabueshme, por që dinë të pranojnë gabimet dhe të mësojnë prej tyre.
Në këtë kuptim, trashëgimia më e madhe që një intelektual mund t’u lërë brezave nuk është vetëm një libër, një titull apo një vepër e botuar. Është edhe shembulli i një jete në të cilën fjala dhe veprimi përpiqen të qëndrojnë në përputhje.
Përgjegjësia qytetare nuk është monopol i intelektualit Duke theksuar rolin e intelektualit, nuk duhet të krijojmë përshtypjen se përgjegjësia për shoqërinë u takon vetëm njerëzve të arsimuar. Një shoqëri nuk ndërtohet vetëm nga profesorët, studiuesit, shkrimtarët dhe profesionistët. Ajo ndërtohet nga puna dhe përgjegjësia e të gjithë qytetarëve.
Çdo njeri ka mundësi të kontribuojë në mënyrën e vet: duke qenë i ndershëm në punë, duke respektuar ligjin, duke mos përhapur gënjeshtra, duke ndihmuar dikë në nevojë, duke mbrojtur një person të përjashtuar dhe duke mos e trajtuar padrejtësinë si çështje që u përket vetëm të tjerëve.
Intelektuali ka përgjegjësi të veçantë për shkak të dijes, përvojës dhe mundësisë për të ndikuar në debatin publik. Por ai nuk është pronari i vetëm i ndërgjegjes shoqërore.
Një punëtor që refuzon të marrë pjesë në një mashtrim, një qytetar që dëshmon të vërtetën edhe kur i krijon vështirësi vetes, një mësues që i trajton nxënësit me drejtësi dhe një prind që i edukon fëmijët me ndershmëri janë gjithashtu pjesë e mbrojtjes së vlerave shoqërore. Prandaj, marrëdhënia ndërmjet intelektualit dhe qytetarit duhet të jetë marrëdhënie bashkëpunimi, jo epërsie.
Intelektuali mund të ndihmojë në kuptimin e problemeve, ndërsa qytetari mund t’i japë zë përvojës së drejtpërdrejtë të jetës. Njëri nuk duhet ta përçmojë tjetrin. Të dy kanë nevojë për njëri-tjetrin. Një shoqëri e shëndoshë nuk pret që një grup i vogël njerëzish ta zgjidhë çdo problem.
Ajo krijon kushte që qytetarët të marrin pjesë, të informohen, të organizohen dhe të kërkojnë llogari nga institucionet. Në këtë proces, intelektuali nuk duhet ta zëvendësojë qytetarin, por ta ndihmojë atë të kuptojë më mirë çështjet publike dhe të ushtrojë të drejtat e veta me përgjegjësi. Qëllimi nuk është krijimi i një shoqërie që pret udhëzime nga një elitë e vogël.
Qëllimi është krijimi i një shoqërie ku dija, përvoja dhe përgjegjësia e qytetarëve bashkëveprojnë për të mirën e përbashkët. Guximi moral – të paguash çmimin e qëndrimit Të mbrosh të vërtetën nuk është gjithmonë e lehtë. Në varësi të rrethanave, kjo mund të sjellë mospajtim, humbje të përkrahjes, prishje të marrëdhënieve apo kufizim të mundësive profesionale.
Prandaj, guximi moral nuk është thjesht një fjalë e bukur. Ai shprehet në vendimet konkrete që njeriu merr kur parimet e tij bien ndesh me interesat e çastit. Megjithatë, guximi nuk duhet ngatërruar me vetësakrificën e pamenduar. Intelektuali nuk ka detyrë ta rrezikojë veten në çdo situatë dhe nuk duhet të kërkojë konflikte vetëm për të dëshmuar trimëri.
Ai ka detyrë të vlerësojë rrethanat, të mbrojë të vërtetën me mjete të përgjegjshme dhe të mos heqë dorë nga parimet themelore për shkak të presionit. Ndonjëherë guximi është të flasësh publikisht. Ndonjëherë është të refuzosh të nënshkruash një dokument të pasaktë.
Herë të tjera është të mos përhapësh një lajm që nuk e ke verifikuar, të mos marrësh pjesë në poshtërimin e dikujt ose të pranosh se një qëndrim i yti ka qenë i gabuar. Këto veprime mund të duken të vogla, por pikërisht në to ndërtohet integriteti. Njeriu nuk bëhet i guximshëm vetëm në momentet e mëdha.
Ai e ndërton guximin përmes zgjedhjeve të përditshme, kur askush nuk e duartroket dhe kur përfitimi i menjëhershëm do ta shtynte të vepronte ndryshe. Intelektuali që dëshiron të ruajë dinjitetin duhet të mësojë të jetojë me një të vërtetë të thjeshtë: nuk mund t’i kënaqë të gjithë dhe nuk mund të shmangë çdo kundërshtim.
Nëse përpiqet të mos e shqetësojë askënd, rrezikon të mos thotë asgjë me rëndësi. Nëse kërkon vetëm miratimin e të tjerëve, mund të përfundojë duke përsëritur atë që ata dëshirojnë të dëgjojnë. Por kjo nuk do të thotë se duhet të jetë indiferent ndaj kritikës. Ai duhet ta dëgjojë atë, ta vlerësojë dhe të dallojë kritikën e drejtë nga sulmi personal.
Guximi nuk e përjashton dialogun; përkundrazi, e kërkon atë. Një intelektual me integritet nuk ka frikë të ndryshojë mendim kur bindet se ka gabuar. Ai nuk e mbron një pohim vetëm sepse e ka thënë vetë. Besnikëria ndaj së vërtetës është më e rëndësishme se besnikëria ndaj egos.
Këtu qëndron dallimi ndërmjet njeriut që dëshiron të ketë gjithmonë të drejtë dhe njeriut që dëshiron ta gjejë të vërtetën. Çfarë lloj intelektualësh i duhen shoqërisë? Shoqëria ka nevojë për intelektualë që nuk e shohin dijen si pronë personale, por si mundësi për shërbim.
Për njerëz që dinë të argumentojnë pa fyer, të kundërshtojnë pa urryer dhe të bashkëpunojnë pa humbur pavarësinë e mendimit.
Ka nevojë për studiues që nuk e sakrifikojnë saktësinë për të kënaqur pritjet e publikut; për shkrimtarë që nuk e përdorin fjalën vetëm për famë; për profesorë që u mësojnë studentëve të mendojnë, jo vetëm të përsërisin; për profesionistë që e kuptojnë se kompetenca shoqërohet me përgjegjësi etike.
Ka nevojë për intelektualë që nuk e shohin kritikën si armiqësi dhe nuk e shndërrojnë çdo mospajtim në luftë personale. Ka nevojë për njerëz që i njohin kufijtë e dijes së tyre dhe që janë të gatshëm të dëgjojnë ata që kanë përvoja të ndryshme. Për njerëz që e mbrojnë dinjitetin e çdo qytetari, edhe kur nuk pajtohen me bindjet e tij.
Mbi të gjitha, shoqëria ka nevojë për intelektualë të pavarur. Jo për njerëz që duhet të jenë domosdoshmërisht kundër pushtetit, por për njerëz që nuk e matin të vërtetën me afërsinë ndaj tij. Jo për kritikë të përhershme, por për gjykim të ndershëm. Jo për fjalë të mëdha pa përmbajtje, por për qëndrime që mbështeten në fakte dhe shoqërohen me përgjegjësi.
Intelektuali nuk duhet të jetë i pagabueshëm. Duhet të jetë i ndershëm. Nuk duhet të dijë gjithçka. Duhet të jetë i gatshëm të mësojë. Nuk duhet të flasë për çdo çështje. Duhet të mos e braktisë ndërgjegjen kur përballet me çështje që prekin dinjitetin e njeriut. Kjo është një kërkesë e arsyeshme dhe njëkohësisht e vështirë.
Ajo kërkon punë të vazhdueshme me vetveten, sepse askush nuk është plotësisht i lirë nga interesat, paragjykimet dhe dobësitë personale. Intelektualiteti nuk është një medalje që fitohet një herë e përgjithmonë. Ai është një proces i vazhdueshëm i të mësuarit, i vetëkritikës dhe i përpjekjes për të qenë në përputhje me vlerat që njeriu mbron.
Pyetja nuk është vetëm se sa dimë, por çfarë bëjmë me atë që dimë. Nuk është vetëm se çfarë kemi shkruar, por çfarë kemi ndihmuar të ndryshojë. Nuk është vetëm se sa njerëz na dëgjojnë, por nëse fjala jonë u shërben atyre për të kuptuar më mirë të vërtetën dhe për të jetuar me më shumë dinjitet.