Në krijimtarinë e Hasan Muzli Selimit, besimi në Zot, përvoja mistike dhe akti i krijimit nuk shfaqen si tri fusha të ndara të mendimit, por si tri rrathë që takohen në të njëjtin qendër: njeriun në kërkim të kuptimit. Kjo është një nga veçoritë që i jep veprës së tij një karakter të veçantë, ku poezia, eseja, rrëfimi, filozofia dhe përsiatja fetare bashkëjetojnë e ushqejnë njëra-tjetrën.
Hasan Muzli Selimi është një autor me një shtrirje të gjerë krijuese: poezia e tij është përmbledhur në vepra si Hije dheu, Shpirtit i betohem, Mite deri përtej, Unë dhe Fjala, Hieroglife në muzg, Ditën n’Diell e Hanë, Ëndërr e fjetur dhe Kurorë n’qiell, ndërsa në fushën e esesë dhe përsiatjes filozofike dallon Antologjia e Ëndrrës.
Përmbledhja Psherëtimë ëndrrash, e botuar më vonë, dëshmon se temat e realitetit, ëndrrës, mistikës dhe përfytyrimit janë të pranishme në mënyrë të vazhdueshme në universin e tij krijues. Besimi si mënyrë e të qenit: Për Selimin, besimi nuk është thjesht një bindje doktrinare dhe as një zbukurim i jashtëm i veprës. Ai është një mënyrë për ta përballuar ekzistencën.
Në qendër të kësaj bote qëndron njeriu, me dobësitë, dhimbjet, kujtesën, ëndrrat, dilemat dhe nevojën për të gjetur një dritë përtej kufijve të vet.Në këtë kuptim, besimi në Zot është fillimi i dialogut të njeriut me të panjohurën. Njeriu nuk mjaftohet me atë që sheh dhe prek; ai kërkon atë që nuk mund ta shpjegojë plotësisht. Pikërisht këtu nis përmasa mistike e krijimtarisë së Selimit.
Në shkrimet për veprën e tij është vënë në dukje se përvoja e tij si besimtar dhe si sheh i ka dhënë krijimtarisë një frymë të veçantë dhe një dimension shumëplanësh. Kjo përvojë nuk mbetet vetëm në rrafshin fetar, por shndërrohet në material letrar: besimi bëhet mendim, mendimi bëhet përsiatje, ndërsa përsiatja bëhet fjalë artistike.
Mistika si urë mes të dukshmes dhe të padukshmes: Nëse besimi përfaqëson bindjen ndaj një të vërtete më të madhe se njeriu, mistika përfaqëson përpjekjen për ta përjetuar atë të vërtetë.Kjo është arsyeja pse te Selimi ëndrra, miti, kujtesa, natyra, fjala, heshtja, drita dhe errësira marrin shpesh një kuptim përtej atij të drejtpërdrejtë.
Ato bëhen shenja të një bote të padukshme, që kërkon të zbulohet përmes intuitës dhe përjetimit. Në Kurthi i andrrës, për shembull, ëndrra trajtohet si një hapësirë ku realiteti dhe mendimi takohen, ku njeriu përballet me vetveten dhe me pyetjet e mëdha të ekzistencës.
Në vlerësimin e kësaj vepre është theksuar pikërisht marrëdhënia mes besimit dhe së panjohurës, si dhe kërkimi i një të vërtete jo vetëm fizike, por sidomos shpirtërore. Kështu, mistika te Selimi nuk është arratisje nga realiteti; është një mënyrë për ta parë realitetin më thellë.Malet, dheu, vendlindja, kujtesa dhe historia nuk janë vetëm peizazhe. Ato mbartin kujtesë dhe shpirt.
Edhe natyra bëhet një lloj teksti i shenjtë, të cilin autori përpiqet ta lexojë. Në poezinë e tij, realiteti konkret dhe realiteti imagjinativ shpesh shkrihen në njëri-tjetrin, duke krijuar një hapësirë ku e dukshmja dhe e padukshmja komunikojnë.
Fjala si akt krijimi: Në këtë pikë vjen dimensioni i tretë i trinisë: krijimi.Nëse zoti është krijuesi dhe njeriu është krijesa që kërkon ta kuptojë krijimin, atëherë shkrimtari bëhet një krijues i vogël, i përkohshëm, përmes fjalës. Fjala bëhet hapësira ku autori takohet me vetveten, me të tjerët, me historinë dhe me zotin. Fjala është njëkohësisht dëshmi dhe lutje, kujtesë dhe krijim.
Në këtë kuptim, shkrimi i Selimit mund të lexohet si një përpjekje për ta shpëtuar përvojën njerëzore nga harresa. Ajo që ka ndodhur në jetën e individit, në familje, në vendlindje apo në kujtesën kolektive, përmes fjalës fiton një jetë të dytë.Kjo është edhe arsyeja pse në poezinë e tij përvoja individuale shpesh kapërcen kufirin e vet dhe bëhet përvojë universale.
Kritika për veprën e tij ka vënë në dukje pikërisht këtë ndërthurje të botës konkrete me atë imagjinative dhe faktin se autori e përdor përfytyrimin për ta shprehur më thellë realitetin. Nga miti te Zoti, nga Zoti te njeriu: Një tjetër element i rëndësishëm është prania e mitit.
Në të njëjtën kohë, ai e lidh traditën e Malësisë, eposin, urtësinë popullore dhe kujtesën familjare me pyetjet filozofike të njeriut modern.Në këtë pikë qëndron edhe një nga dimensionet më interesante të krijimtarisë së Selimit, ai nuk e sheh traditën si diçka të ngrirë në të kaluarën, por si një burim ende të gjallë për të kuptuar të tashmen.
Në këtë kuptim, besimi në zot është themeli, mistika është rruga dhe krijimi është dëshmia.Kjo treshe e bën veprën e Hasan Muzli Selimit të mos jetë thjesht një prodhim letrar, por një lloj udhëtimi shpirtëror, ku autori kërkon të kuptojë njëkohësisht botën, njeriun dhe vetveten.
Ai lëviz nga dheu drejt qiellit, nga kujtesa drejt ëndrrës, nga miti drejt së vërtetës, nga fjala drejt heshtjes dhe nga heshtja përsëri drejt fjalës. Në këtë udhëtim, Zoti nuk është vetëm një temë për të shkruar, është horizonti drejt të cilit drejtohet kërkimi. Mistika nuk është zbukurim i mendimit, është përvoja e së padukshmes.
Ndërsa krijimi nuk është vetëm akt artistik; është mënyra për ta dëshmuar se njeriu, përballë përkohshmërisë së vet, mund të lërë pas një gjurmë të shpirtit. Dhe ndoshta këtu gjendet edhe kuptimi më i thellë i kësaj krijimtarie, njeriu shkruan sepse beson, beson sepse kërkon, kërkon sepse nuk pajtohet me kufirin e të padukshmes.
Në veprën e Hasan Muzli Selimit, kjo kërkesë merr trajtën e një dialogu të pandërprerë mes tokës dhe qiellit, mes njeriut dhe Zotit, mes kujtesës dhe ëndrrës, mes traditës dhe modernes. Është një dialog ku fjala letrare bëhet urë dhe krijimi shndërrohet në një akt shpirtëror.
Prandaj besimi, mistika dhe krijimi mund të lexohen si një trini e shenjtë e botës së tij letrare: besimi i drejtohet së përjetshmes, mistika depërton në të padukshmen, ndërsa arti e sjell atë përvojë në botën e dukshme, përmes fjalës.Dhe pikërisht aty, në kufirin mes tokësores dhe hyjnores, mes jetës dhe ëndrrës, qëndron zëri i Hasan Muzli Selimit.
Një jetë mes dy qyteteve/Një lexim i romanit të Hasan Muzli Selimit. Ka libra që rrëfejnë një histori dhe ka libra që përtej historisë, mbajnë brenda vetes një botë. ‘’Një jetë mes dy qyteteve’’, vepra e re e Hasan Muzli Selimit, e botuar si rrëfenjë, por në fakt është një dialog, një dialog i kulturuar, ngulmues dhe i hapur.
Rrëfenjat janë pjesa më e butë dhe e këndshme e tij, ku ai si një fëmijë i mbërthyer në qindar fragmente jetësore shpalos vetveten, pa ndrojë dhe pa paragjykime.
Që në ballinë, libri vendos përballë dy hapësira që nuk janë thjesht gjeografike,qytetin dhe malin, urbanen dhe tradicionalen, të tashmen dhe kujtesën, largimin dhe kthimin.Vetë ballina është një hyrje e fuqishme në botën e veprës.
Ajo është ndërtuar mbi një ndarje të dukshme të peizazhit, në njërën anë shfaqet një qytet me kullën e sahatit dhe minaren, ndërsa në anën tjetër ngrihet një masiv i ashpër malor, me shtëpi të shpërndara në shpat. Midis tyre duket sikur shtrihet e gjithë drama e titullit, një jetë e ndarë mes dy botëve. Kjo ndarje, megjithatë, nuk duhet lexuar si një kundërvënie absolute.
Përkundrazi, dy qytetet, dy hapësirat apo dy botët e librit mund të kuptohen si dy pjesë të së njëjtës përvojë njerëzore.
Njëra ruan kujtesën, tjetra hap horizonte, njëra e mban njeriun të lidhur me rrënjët, tjetra e shtyn drejt ndryshimit .Në këtë pikë qëndron edhe një nga vlerat e rëndësishme të veprës së Hasan Muzli Selimit, jeta nuk paraqitet si një vijë e drejtë, por si një udhëtim mes hapësirave, kujtimeve dhe gjendjeve shpirtërore. Titulli ‘’Një jetë mes dy qyteteve ‘’bart një metaforë të fuqishme.
Njeriu nuk është plotësisht në njërin vend dhe as plotësisht në tjetrin. Ai jeton në hapësirën e ndërmjetme, ku kujtimet e së shkuarës bashkëjetojnë me përvojat e së tashmes.Kjo gjendje “mes” mund të jetë edhe gjendje shpirtërore. Njeriu mund të jetojë fizikisht në një qytet, ndërsa shpirtërisht të vazhdojë të jetojë në një tjetër.
Mund të ndërtojë një të ardhme të re dhe, megjithatë, të mbajë brenda vetes rrugët, fytyrat, shtëpitë, zërat dhe aromat e vendit prej nga ka ardhur. Prandaj libri mund të lexohet edhe si një rrëfim mbi identitetin. Çfarë mbetet nga njeriu kur ai largohet nga vendi i tij? Sa nga vendlindja mbetet në karakterin, kujtesën dhe mënyrën e tij të të parit të botës?!
Dhe, mbi të gjitha, a mund të ndahet njeriu ndonjëherë krejtësisht nga rrënjët e veta?! Këto janë pyetje që e kapërcejnë subjektin konkret të një rrëfenje dhe e bëjnë atë të komunikojë me përvojën e shumë njerëzve. Një nga shtresat më interesante që premton vetë koncepti i veprës është kujtesa. Në një libër që ndërton marrëdhënien mes dy qyteteve, kujtesa nuk mund të jetë thjesht sfond.
Ajo bëhet një personazh i padukshëm.Kujtesa rikthen njerëzit që mungojnë, rrugët ku kemi ecur, shtëpitë ku kemi jetuar, fjalët që kemi dëgjuar dhe çastet që koha nuk arrin t’i fshijë. Në këtë kuptim, shkrimi bëhet një akt kundër harresës.
Dhe kjo lidhet natyrshëm me një nga tiparet e krijimtarisë së Hasan Muzli Selimit,marrëdhënien e fortë me vendin, kujtesën, malin, traditën dhe botën shpirtërore. Te ky autor, hapësira nuk është vetëm peizazh. Ajo është bartëse e historisë së njeriut.
Në veprën e Selimit, ai e sheh vendlindjen jo vetëm si hapësirë fizike, por si një pjesë të shpirtit.Kështu, “dy qytetet” mund të kuptohen edhe më gjerë, si dy mënyra të të jetuarit, dy përvoja, dy kohë, madje dy gjendje të vetë njeriut.Vlera e një vepre të tillë nuk qëndron vetëm në atë se sa mirë rrëfehet një histori.
Ajo që e bën të rëndësishme është aftësia për ta kthyer historinë personale në një përvojë njerëzore të përbashkët. Hasan Muzli Selimi duket se e ndërton rrëfimin duke u nisur nga konkretja për të shkuar drejt më universals, nga qyteti te njeriu, nga vendi te kujtesa, nga kujtesa te identiteti dhe nga identiteti te pyetja e përjetshme mbi kuptimin e jetës.Në këtë pikë, libri mund të vendoset në ritmin e një krijimtarie ku realiteti dhe përsiatja shpirtërore takohen.
Personazhi nuk është vetëm një individ që kalon nga një vend në tjetrin, ai është njeriu që kërkon të kuptojë se ku e ka shtëpinë e vërtetë, në vendin ku jeton apo në vendin që mbart në shpirt. ‘’Një jetë mes dy qyteteve ‘’mund të lexohet si një rrëfenjë për një jetë konkrete, por edhe si një metaforë për shumë jetë shqiptare, jetë të ndara mes vendlindjes dhe vendbanimit, mes kujtesës dhe së tashmes, mes traditës dhe ndryshimit, mes asaj që kemi qenë dhe asaj që jemi bërë.
Hasan Muzli Selimi e vendos njeriun në këtë udhëkryq dhe e lë atë të ecë me kujtesën pas vetes. Prandaj libri ka tendencën të mos mbetet vetëm një rrëfim për dy qytete, por të shndërrohet në një rrëfim për një njeri, një brez dhe një mënyrë të tërë të përjetimit të jetës.Në fund, ndoshta dy qytetet nuk janë vërtet dy vende. Janë dy pjesë të së njëjtës zemër.
Njëra rreh për të tashmen.Tjetra rreh për atë që nuk është më. Dhe mes tyre ecën njeriu , me një jetë, me një kujtesë dhe me një rrëfenjë për të lënë pas.Kjo është ajo që e bën ‘’Një jetë mes dy qyteteve’’ një vepër me interes të veçantë në krijimtarinë e Hasan Muzli Selimit, një libër ku hapësira shndërrohet në kujtesë, kujtesa në identitet dhe rrëfimi në një dëshmi të shpirtit njerëzor.