Ka histori që fillojnë me një datë dhe përfundojnë me një pikë. Historia e familjes Gashi ende nuk ka përfunduar. Ajo fillon më , në fshatin Tërnje pranë Suharekës, dhe vazhdon edhe sot, sepse disa nga viktimat tona nuk kanë varr, disa nga kryesit nuk kanë marrë dënimin që meritojnë, ndërsa disa pyetje ende kalojnë nga një institucion në tjetrin, si dokumente të humbura në ndonjë zyrë ku askush nuk e di se kush e ka çelësin.
Por kjo nuk është histori për dokumente. Kjo është histori për njerëz. Më , forcat serbe e rrethuan fshatin Tërnje. Në mesin e civilëve shqiptarë të vrarë atë ditë ishin edhe anëtarë të familjes sonë. Nëna e Bekim Gashit, Hyra, dhe katër motrat e tij — Luljeta, Selveta, Lumturia dhe Blerta — u vranë së bashku me anëtarë të tjerë të familjes. Bekimi mbijetoi. Jo sepse dikush e kurseu.
Mbijetoi sepse u fsheh. Ishte vetëm 25 vjeç. Dy ditë qëndroi i fshehur në papafingo. Prej aty pa atë që asnjë njeri nuk do të duhej ta shihte kurrë: vrasjen e njerëzve të tij më të afërt. Dhe pikërisht këtu fillon edhe një tjetër paradoks i historisë sonë. Bekimi mbeti gjallë për të dëshmuar për ata që u vranë.
Pra, familja humbi njerëzit e saj më të dashur, por historia fitoi një dëshmitar. Vetëm se historia, siç do të mësonim më vonë, nganjëherë është shumë më e ngadaltë se plumbi. 22 ANËTARË TË FAMILJES GASHI Atë ditë në Tërnje u vranë 31 civilë shqiptarë. Prej tyre, 22 ishin anëtarë të familjes Gashi. Nëna e Bekimit. Katër motrat e tij. Dhe edhe 17 anëtarë të tjerë të familjes.
Gjithsej 22 jetë. 22 njerëz që kishin emra, fytyra, zëra, ëndrra, familje dhe një të nesërme që nuk erdhi kurrë. Sot, 27 vjet më vonë, për disa prej tyre kemi diçka më shumë se dhimbjen. Kemi mungesën. Trupat e trembëdhjetë anëtarëve të familjes sonë ende nuk kanë varr. Kjo fjali është aq e shkurtër, sa duket sikur mund të zërë vetëm një rresht.
Por pas saj fshihen 13 familje, 13 histori jete dhe 27 vjet pritjeje. Njeriu mund të mësohet, ndoshta, me shumë gjëra. Me mungesën e një njeriu — ndoshta kurrë. Por me mungesën e një varri? Kjo është një lloj tjetër dënimi. Sepse varri është vendi ku njeriu shkon për t’i vajtuar të vdekurit e tij. Kur nuk ka varr, edhe dhimbja mbetet pa adresë. KU JANË TRUPAT?
Ne dyshojmë fort se trupat e 13 anëtarëve të familjes sonë janë transportuar në Serbi me kamionë frigoriferikë dhe më pas janë hedhur në lumin Danub, së bashku me kamionët dhe rimorkiot. Ky është dyshimi i familjes sonë dhe ne nuk e paraqesim atë si një fakt të përcaktuar përfundimisht nga gjykata. Por pikërisht për këtë kërkojmë hetim. Sepse pyetjet janë shumë të thjeshta: Ku janë?
Kush i mori? Kush dha urdhrin? Kush i transportoi? Ku përfunduan? Kush e dinte? Dhe kush heshti? Ne nuk kërkojmë që dikush të na besojë verbërisht. Kërkojmë që kjo të hetohet. Në një shtet normal, kur zhduken 13 trupa, shteti nuk i përgjigjet familjes me heshtje.
Por në këtë histori duket sikur edhe kufomat kishin një problem administrativ: u humbën rrugës dhe askush nuk e di në cilën zyrë duhet kërkuar formulari për gjetjen e tyre. Vetëm se këtu nuk bëhet fjalë për dokumente. Bëhet fjalë për njerëz. PROCESI GJYQËSOR NË SERBI Pas shumë vitesh, Serbia zhvilloi një proces gjyqësor për krimin në Tërnje. Bekim Gashi shkoi në Beograd. Dëshmoi.
U përball me të akuzuarit. Dhe familja jonë priti drejtësinë. Në fund, Rajko Kozlina u dënua përfundimisht me 15 vjet burg për vrasjen e civilëve shqiptarë dhe plagosjen e dy të tjerëve. Ndërsa Pavle Gavriloviç u shpall i pafajshëm. Kështu, nga një tragjedi me dhjetëra viktima, drejtësia arriti deri te një aktgjykim. Vetëm se mbeti një problem i vogël. I dënuari nuk shkoi në burg.
I DËNUARI QË NUK E GJENDI RRUGËN PËR NË BURG Rajko Kozlina nuk u paraqit për ta vuajtur dënimin. Më vonë u bë e ditur se ai ishte larguar nga Serbia. Autoritetet serbe nuk dhanë një shpjegim të qartë se si një person i dënuar për krime lufte arriti të largohej nga vendi. Dhe këtu historia bëhet aq absurde, sa njeriu do të mendonte se po lexon satirë. Vetëm se këtu askush nuk qesh.
Sepse Kozlina nuk ishte turist që e kishte humbur autobusin. Ishte njeri i dënuar për krime lufte. Madje, sipas dokumentacionit të publikuar nga Radio Evropa e Lirë, ai ende ishte pjesëtar i Ushtrisë së Serbisë kur vendimet gjyqësore iu dorëzuan përmes komandës së tij ushtarake.
Atëherë shtrohet pyetja: Si është e mundur që shteti nuk mund ta gjejë një njeri për të cilin e di se është dënuar, kur i njëjti shtet e di edhe se ku punon? Ne, si familje, dyshojmë fort se arratisja e Kozlinës mund të jetë mundësuar ose lehtësuar nga struktura të shtetit serb. Ne nuk e paraqesim këtë si një fakt të përcaktuar përfundimisht nga gjykata.
E paraqesim si një dyshim serioz që kërkon hetim. Sepse nëse shteti nuk është në gjendje të shpjegojë se si një kriminel lufte i dënuar u largua nga vendi, atëherë pyetja nuk është vetëm: Ku është Rajko Kozlina? Pyetja është: Kush e ndihmoi të largohej? PO TË TJERËT? Kjo është ajo që na dhemb më shumë. Ne nuk kërkojmë vetëm dënimin e një njeriu.
Kërkojmë përgjegjësi për të gjithë zinxhirin e krimit. Kush dha urdhrat? Kush i zbatoi? Kush i transportoi trupat? Kush i zhduku? Kush i fshehu? Dhe kush e dinte? Sepse krimi i luftës nuk përfundon automatikisht kur mbyllet një dosje. Sidomos jo kur 13 viktima ende nuk kanë varr.
DHE PASTAJ U SHFAQ “SHTËPIA E VERDHË” Ndërsa familjet shqiptare kërkonin trupat e të afërmve të tyre të vrarë në Kosovë, në skenën ndërkombëtare u shfaq një tjetër histori. “Shtëpia e Verdhë”. Pretendime për trafikim organesh. Pretendime të rënda.
Pretendime që morën përmasa ndërkombëtare dhe u bënë pjesë e një procesi politik dhe juridik që më vonë çoi në themelimin e Dhomave të Specializuara të Kosovës. Raporti i Dick Marty-t për Këshillin e Evropës, i vitit 2010, trajtonte pretendime për ndalime të paligjshme, zhdukje dhe trafikim organesh dhe përmendte një shtëpi në Rripë të Shqipërisë. Por këtu duhet të jemi të saktë.
Raporti hetimor nuk është aktgjykim. Pretendimi nuk është provë. Dhe akuza nuk bëhet fakt vetëm sepse përsëritet mjaftueshëm. Po të ishte kështu, drejtësia do të ishte shumë e lirë: do të mjaftonin një printer, një mikrofon dhe pak përsëritje. A U PROVUAN PRETENDIMET?
Hetimet e mëvonshme nuk prodhuan prova të mjaftueshme konkrete që një skemë e tillë trafikimi organesh të provohej para gjykatës. Dhe pikërisht për këtë duhet të bëjmë dallimin ndërmjet asaj që është pretenduar dhe asaj që është provuar. Por për ne ekziston edhe një pyetje tjetër. Nëse Serbia kishte informacione për krime të kryera nga shqiptarët, le t’i paraqesë provat.
Nëse kishte viktima, le t’i identifikojë. Nëse kishte kryes, le t’i emërtojë. Ndërkohë, familjet e viktimave shqiptare të masakrave të dokumentuara vazhduan të kërkonin të zhdukurit e tyre. Ne ende kërkojmë 13 trupa. AGJENTËT, PARATË DHE “DËSHMITARËT” Ekziston edhe një kapitull tjetër, edhe më shqetësues.
Janë publikuar raporte dhe materiale që lidhen me persona për të cilët dyshohej se kishin lidhje me shërbimet serbe dhe për të cilët pretendohej se ofronin shuma të mëdha parash për të siguruar dëshmi të rreme kundër shqiptarëve në lidhje me pretendimet për “Shtëpinë e Verdhë”. Edhe këtu duhet të jemi të kujdesshëm.
Pretendimet për lidhje me BIA-n dhe për blerjen e dëshmive të rreme duhet t’u atribuohen burimeve që i kanë publikuar dhe nuk duhet të paraqiten si fakte të provuara përfundimisht nga gjykata. Por ekziston një fakt i dokumentuar: Branislav Nikoliç u emërua në vitin 2016 këshilltar politik i presidentit të Kosovës, Hashim Thaçi.
Më vonë, pas publikimit të pretendimeve për lidhjet e tij me shërbimin sekret serb, ai u shkarkua. Në këtë pikë, historisë nuk i nevojitet më humori. Vetë historia e ka shkruar shakanë. Një njeri për të cilin publikisht flitej se kishte lidhje me shërbimin inteligjent të një shteti tjetër arriti të hyjë në zyrën e presidentit të Kosovës. Ndërsa ne, ndërkohë, ende kërkojmë 13 trupa.
PYETJA QË NUK DUHET TË VDESË A ishte e gjithë kjo një operacion i organizuar për krijimin e një narrative të rreme? A u përdorën dëshmitarë të rremë? A u ofruan para? A u manipulua opinioni publik ndërkombëtar? A u përdorën pretendime të paprovuara për ta zhvendosur vëmendjen nga krimet e dokumentuara të forcave serbe në Kosovë? Këtyre pyetjeve nuk duhet t’u përgjigjet propaganda.
As ajo serbe. As ajo shqiptare. As ajo ndërkombëtare. Atyre duhet t’u përgjigjen provat. DHOMAT E SPECIALIZUARA Dhomat e Specializuara të Kosovës u themeluan me mandat të veçantë për krimet e kryera ose të filluara në Kosovë gjatë periudhës 1998–2000, në përputhje me juridiksionin e përcaktuar me ligj.
Ato janë historikisht të lidhura me procesin që pasoi raportin e Dick Marty-t dhe hetimet e mëvonshme. Por nga këndvështrimi ynë, si familje e viktimave shqiptare nga Tërnja, mbetet një pyetje e madhe: Ku është drejtësia për viktimat shqiptare të krimeve të kryera nga forcat serbe? Ne nuk kërkojmë që krimet ndaj serbëve të mos hetohen. Përkundrazi. Çdo krim duhet të hetohet.
Çdo viktimë duhet të ketë të drejtën për drejtësi. Çdo kryes duhet të përgjigjet. Por drejtësia nuk mund të jetë një peshore që funksionon vetëm në njërën anë.
Nëse një mekanizëm ndërkombëtar i drejtësisë është themeluar për të hetuar krimet e lidhura me Kosovën, familjet shqiptare kanë të drejtë të pyesin pse krimet e dokumentuara të kryera ndaj tyre nuk janë pjesë e të njëjtit horizont të drejtësisë. Dhe kjo nuk është kërkesë për hakmarrje. Është kërkesë për barazi para drejtësisë.
NE NUK KËRKOJMË HAKMARRJE Unë jam Lirim Gashi, i afërm i Bekim Gashit. Këtë histori nuk e njoh si një kapitull nga një libër. E njoh si histori të familjes sime. I njoh emrat. E njoh dhimbjen. Dhe e njoh heshtjen që erdhi pas gjithçkaje. Nuk mund ta kthejmë në jetë nënën e Bekimit. Nuk mund t’i kthejmë katër motrat e tij. Nuk mund t’i kthejmë edhe 17 anëtarët e tjerë të familjes sonë.
Nuk mund ta kthejmë kohën. Por mund të kërkojmë të vërtetën. Mund të kërkojmë që kryesit të përgjigjen. Mund të kërkojmë të përcaktohet zinxhiri komandues. Mund të kërkojmë të përcaktohet fati i 13 anëtarëve të familjes sonë. Mund të kërkojmë të dimë se ku janë. Dhe kemi të drejtë të pyesim pse një njeri i dënuar për krime lufte nuk e vuajti dënimin e tij.
Sepse drejtësia nuk është vetëm të shkruash në aktgjykim se dikush është fajtor. Drejtësia është edhe që dënimi të zbatohet. Drejtësia nuk është vetëm të shkruash se dikush është vrarë. Drejtësia është që familja të ketë një varr ku mund të vendosë lule. Drejtësia nuk është vetëm të hapësh një dosje. Drejtësia është ta hapësh deri në fund. Dhe ne nuk do të ndalemi.
Sepse 13 anëtarë të familjes sonë ende nuk kanë varr. Për ta, lufta nuk përfundoi më . Për familjet e tyre, lufta vazhdon çdo ditë, përderisa një pyetje mbetet pa përgjigje. Ku janë? Kjo është pyetja jonë. Dhe kjo do të mbetet pyetja jonë derisa të marrë përgjigje. Ne nuk kërkojmë hakmarrje. Kërkojmë drejtësi. Nuk kërkojmë urrejtje. Kërkojmë të vërtetën.
Nuk kërkojmë që dikush të dënohet sepse është serb. Kërkojmë që ai që ka kryer krim të përgjigjet sepse ka kryer krim. Dhe mbi të gjitha: Kërkojmë varret e anëtarëve të familjes sonë. Sepse edhe të vdekurit kanë të drejtë të kthehen në shtëpi.
ZINXHIRI KOMANDUES QË NUK DUHET TË HARROHET Por ekziston edhe një emër tjetër, shumë më lart në zinxhirin komandues, që nuk mund të lihet jashtë kësaj historie: Bozhidar Deliç. Delić ishte komandant i Brigadës së 549-të të Motorizuar të Ushtrisë së Jugosllavisë, një formacion ushtarak brenda të cilit vepronin njësi të lidhura me operacionet në Kosovë, përfshirë edhe zonën e Suharekës.
Dhe pikërisht këtu lind pyetja që për familjen tonë është e pashmangshme: Nëse ushtarët gjykohen për krimet që kanë kryer në terren, çfarë ndodh me strukturën komanduese që i ka drejtuar? Në rastin e Tërnjës, në bankën e të akuzuarve u ulën Pavle Gavriloviç dhe Rajko Kozlina. Kozlina u dënua. Gavrilović u shpall i pafajshëm.
Por Bozhidar Deliç nuk ka qenë kurrë subjekt i një procesi gjyqësor për masakrën në Tërnje, as për përgjegjësinë e tij të mundshme komanduese. Dhe pikërisht kjo është një nga pyetjet më të mëdha të cilës drejtësia ende nuk na i ka dhënë përgjigje. Ne nuk pretendojmë se Delić është dënuar dhe më pas është liruar. Jo.
Problemi është pikërisht më i thjeshtë dhe më serioz: Atij për këtë nuk i është gjykuar fare. Kjo do të thotë se gjykata kurrë nuk ka pasur mundësinë të përcaktojë nëse ai kishte përgjegjësi penale për veprimet e njësive nën komandën e tij, nëse kishte dhënë urdhra, nëse kishte dijeni për krimet, nëse kishte ndërmarrë masa për t’i parandaluar ato, nëse pas krimeve kishte ndërmarrë masa apo nëse kishte mundësuar që kryesit të mbeteshin të pandëshkuar.
Në një proces të plotë drejtësie, pyetja nuk duhet të ndalet te dora që tërhoqi këmbëzën. Duhet të arrijë edhe te tavolina ku është dhënë urdhri. Dhe pikërisht për këtë përgjegjësia komanduese është kaq e rëndësishme. Ushtari nuk është domosdoshmërisht fundi i zinxhirit. Pas tij është eprori. Pas eprorit është komandanti.
Dhe pas komandantit është struktura që mundësoi funksionimin e të gjithë mekanizmit. Në rastin e Tërnjës, familja jonë ka të drejtë të pyesë: Kush komandonte? Kush jepte urdhrat? Kush e dinte? Kush mund t’i parandalonte krimet? Kush duhej t’i dënonte kryesit? Dhe mbi të gjitha: Pse përgjegjësia nuk arriti kurrë deri në nivelin më të lartë të komandimit?
Ironia e hidhur është se drejtësia arriti te një ushtar, trokiti në derën e një oficeri tjetër, por disi nuk arriti ta gjente adresën e komandës. Por këtu nuk duhet të ketë ironi. Sepse pas kësaj heshtjeje qëndrojnë 31 civilët e vrarë në Tërnje, 22 anëtarët e familjes sonë mes tyre dhe 13 trupa që edhe sot nuk kanë varr.
Prandaj kërkesa jonë është e thjeshtë: Nëse ekzistojnë prova për përgjegjësi të zinxhirit komandues, ato duhet të hetohen. Nëse nuk ka prova, le të thuhet se nuk ka. Por ajo që nuk mund ta pranojmë është që përgjegjësia gjithmonë të përfundojë në nivelin më të ulët, ndërsa zinxhiri komandues të mbetet i paprekur.
Sepse drejtësia nuk mund të jetë një shkallë që ngjitet vetëm deri te vendi ku fillon komanda. Ajo duhet të shkojë deri në majë. Edhe kur maja ka emër, uniformë dhe gradë. Edhe kur ai emër quhet Bozhidar Deliç.