Duke e parë gjendjen e përgjithshme që, jo rrallë, e ka mjegulluar para opinionit njohjen e historisë së popullit të Kosovës dhe, në veçanti, të shqiptarëve autoktonë të Republikës së Kosovës, si dhe duke marrë shkas nga debatet e kohëve të fundit rreth pranisë dhe ndërtimit të një Kishe Katolike në territorin e Vushtrrisë, po paraqes disa të dhëna studimore, kishtare dhe historike, me qëllim që kjo çështje të vështrohet mbi bazën e dokumentit, kritikës së burimit dhe kujtesës së verifikueshme.
Historia nuk ndërtohet mbi përshtypjen e çastit dhe as mbi interpretime të kushtëzuara nga rrethanat politike, shoqërore apo konfesionale. Ajo kërkon krahasim kritik të dëshmive, përcaktim të prejardhjes së burimit, analizë të kontekstit, verifikim të terminologjisë dhe, mbi të gjitha, dallim të qartë ndërmjet kufijve administrativë të periudhave historike dhe atyre bashkëkohorë.
Në këtë kuadër duhet lexuar edhe historia e Vushtrrisë, e cila nuk mund të reduktohet në strukturën e sotme fetare të qytetit apo të komunës, por duhet vendosur në vazhdimësinë e saj shumëshekullore.
Një nga problemet themelore metodologjike është dallimi ndërmjet Vushtrrisë si qendër urbane dhe Sanxhakut historik të Vushtrrisë, i cili në burime të ndryshme paraqitet me trajta si Vučitrn, Vucitrn, Vuciterna dhe forma të tjera të afërta. Në periudha të caktuara, sanxhaku përfshinte një territor dukshëm më të gjerë se kufijtë e qytetit të sotëm.
Për këtë arsye, përmendja e Sanxhakut të Vushtrrisë në një dokument nuk mund të identifikohet automatikisht me qendrën urbane. Në të njëjtën kohë, mungesa e deritanishme e një kishe katolike të identifikuar me emër, datë dhe vendndodhje të sigurt brenda qytetit nuk përbën argument të mjaftueshëm për mohimin e pranisë katolike në hapësirën historike më të gjerë.
Kosova mesjetare dhe territoret që më vonë hynë në administrimin osman përfaqësonin një mjedis me struktura të ndërlikuara kishtare, ekonomike dhe shoqërore. Në qendrat minerare dhe tregtare dokumentohen bashkësi katolike të përbëra nga popullsi vendëse, shqiptarë katolikë, tregtarë raguzanë dhe minatorë me prejardhje nga vise të ndryshme evropiane.
Novobërda, Janjeva dhe Trepça janë ndër qendrat me rëndësi të veçantë për rindërtimin e kësaj harte kishtare. Në Novobërdë përmendet, ndër të tjera, edhe tradita e kishës së njohur si Santa Maria de Nuovomonte, dëshmi me rëndësi për organizimin latin në një nga qendrat kryesore minerare të Mesjetës.¹ Në këtë pikë, vepra e Don Gaspër Gjinit, Ipeshkvia Shkup–Prizren nëpër shekuj, ka rëndësi të posaçme si sintezë e historisë institucionale, dioqezane dhe pastorale të Kishës Katolike në Kosovë dhe në territoret historikisht të lidhura me Ipeshkvinë Shkup–Prizren.
Ajo ndihmon që Novobërda, Janjeva, Trepça dhe qendrat e tjera të mos shihen si raste të izoluara, por si pjesë të një hapësire ku ndërthureshin jeta kishtare, ekonomia minerare, rrugët tregtare, lëvizja e klerit dhe marrëdhëniet me Selinë e Shenjtë. Novobërda zë një vend të posaçëm në këtë kontekst.
Rëndësia e saj si qendër minerare krijoi një mjedis ku u ndërthurën popullsi të ndryshme, tregtarë, zejtarë, minatorë dhe bashkësi fetare. Prania katolike aty duhet studiuar jo vetëm përmes objekteve të kultit, por edhe nëpërmjet dokumenteve mbi klerin, tregtarët, familjet, varrezat, toponiminë dhe lidhjet me qendrat e tjera.
Janjeva, nga ana tjetër, dëshmon një vazhdimësi më të dukshme të organizimit katolik. Rëndësia e saj lidhet me praninë e bashkësisë së besimtarëve, veprimtarinë e meshtarëve, marrëdhëniet me Arqipeshkvinë e Shkupit dhe formimin e klerit vendor.
Trepça, po ashtu, duhet parë në të njëjtin horizont historik, veçanërisht për shkak të rolit të saj minerar dhe të qarkullimit të njerëzve ndërmjet qendrave ekonomike të Kosovës. Këto të dhëna nuk lejojnë të pretendohet se çdo vendbanim i Sanxhakut të Vushtrrisë kishte të njëjtën strukturë fetare.
Ato tregojnë, megjithatë, se hapësira historike në të cilën gjendej Vushtrria ishte e lidhur me një rrjet të hershëm të krishterimit latin. Një çështje tjetër me rëndësi të veçantë është islamizimi. Nuk ekziston një vit i vetëm në të cilin mund të thuhet shkencërisht se shqiptarët e Vushtrrisë u islamizuan në mënyrë kolektive.
Historiografia bashkëkohore e trajton kalimin drejt Islamit në viset shqiptare si një proces gradual, shumëbrezësh dhe të pabarabartë, i cili zhvillohej me ritme të ndryshme sipas vendit, periudhës dhe shtresës shoqërore.² Në këtë proces ndërthureshin faktorë juridikë, fiskalë, ekonomikë, shoqërorë, administrativë dhe politikë.
Në rrethana të ndryshme mund të kenë ndikuar bindja fetare, mobiliteti shoqëror, marrëdhëniet pronësore, integrimi në strukturat osmane, siguria familjare dhe faktorë të tjerë. Për këtë arsye, as formula e një islamizimi të menjëhershëm dhe as një interpretim me një shkak të vetëm nuk janë të mjaftueshme për një analizë shkencore.
Defterët osmanë të shekujve XV–XVI janë burime me rëndësi të madhe për rindërtimin e strukturës së popullsisë, por përdorimi i tyre kërkon rigorozitet metodologjik. Ata ishin kryesisht regjistra fiskalë dhe administrativë, jo regjistrime të kombësisë në kuptimin bashkëkohor.
Për këtë arsye, antroponimia, statusi fiskal dhe përkatësia fetare duhet të analizohen veçmas dhe të krahasohen me burime të tjera.³ Në fillim të shekullit XVII, historia e katolicizmit në Kosovë fiton një bazë dokumentare edhe më të pasur.
Krijimi i Sacra Congregatio de Propaganda Fide në Romë, më 1622, institucionalizoi mbikëqyrjen dhe përkrahjen e bashkësive katolike në territore ku ato jetonin në kushte të veçanta politike dhe konfesionale. Relacionet e ipeshkvijve, misionarëve dhe vizitatorëve apostolikë përbëjnë burime të dorës së parë për historinë kishtare të kësaj periudhe.
Në këtë kontekst shfaqet figura e Pjetër Mazrekut, prelat katolik shqiptar dhe vizitator apostolik. Një akt osman i vitit 1632 lidhet me ushtrimin e veprimtarisë pastorale të një ipeshkvi latin dhe me mbrojtjen e shërbimit ndaj të krishterëve të ritit latin; në horizontin administrativ të dokumentit paraqitet edhe Vučitrn-i.⁴ Për dokumentacionin sulltanor të viteve 1627–1647, një burim i rëndësishëm i botuar është korpusi i Dušanka Bojanić-it.⁵ Rëndësia e këtij dokumenti duhet vlerësuar me maturi.
Përmendja e Vučitrn-it dëshmon lidhjen e kësaj hapësire administrative me horizontin ku vepronte kleri latin. Ajo nuk provon vetvetiu se në vitin 1632, brenda qendrës së sotme urbane të Vushtrrisë, ekzistonte një kishë me emër, titullar dhe strukturë famullitare të identifikuar.
Në historiografinë profesionale, ky dallim ndërmjet asaj që dokumenti dëshmon dhe asaj që mbetet hipotezë kërkimore është themelor. Në aparatin arkivor të Archivio Storico de Propaganda Fide është transmetuar edhe referenca S.C.
Servia, vol. 3, pp. 87–88, e lidhur me dokumentacionin e kësaj periudhe.⁶ Për një botim shkencor përfundimtar, kjo signaturë duhet kontrolluar drejtpërdrejt në dokumentin origjinal. Ky verifikim është i domosdoshëm, sepse kritika moderne e burimit kërkon që një referencë e marrë nga literatura sekondare të mos paraqitet sikur autori ta kishte konsultuar personalisht origjinalin.
Në shekullin XVIII, rrjeti katolik i Arqipeshkvisë së Shkupit vazhdonte të përfshinte qendra të ndryshme të Kosovës. Janjeva mbeti një prej vatrave më të rëndësishme të kësaj vazhdimësie.
Dokumentacioni kishtar përmban materiale mbi meshtarët, famullitë, udhëtimet baritore, jetën sakramentale, problemet ekonomike dhe marrëdhëniet me autoritetet.⁷ Në të njëjtën hapësirë dokumentohen edhe mbiemra shqiptarë, ndër ta Gashi, Krasniqi dhe Berisha, çka e bën të nevojshme një analizë të posaçme prosopografike të klerit vendor.⁸ Megjithatë, mbiemri nuk duhet përdorur si kriter i vetëm për përcaktimin etnik.
Një analizë profesionale duhet të shqyrtojë njëkohësisht vendlindjen, gjuhën, lidhjet familjare, shkollimin, vendin e shërbimit dhe mënyrën se si individi paraqitet në dokumentet bashkëkohore. Një signaturë tjetër e transmetuar për këtë korpus është S.C.
Servia, vol. 3, p. 83.⁹ Edhe në këtë rast, para përdorimit përfundimtar, duhet kontrolluar dokumenti origjinal për datën, autorin, adresatin, përmbajtjen dhe kontekstin. Ky parim nuk është vetëm çështje teknike; ai përbën themelin e përgjegjësisë shkencore.
Dokumentacioni i kësaj periudhe dëshmon gjithashtu formimin e klerit vendor, i cili studionte në kolegje kishtare dhe më pas kthehej për t’u shërbyer bashkësive të origjinës.¹⁰ Kjo përbën një fushë me rëndësi të veçantë për historinë shqiptare të Kishës, sepse studimi i biografive të këtyre meshtarëve mund të ndihmojë në rindërtimin e rrjeteve familjare, vendbanimeve dhe vazhdimësisë së katolicizmit.
Një problem tjetër historiografik është fenomeni i katolikëve të fshehtë. Relacionet e shekujve XVII–XVIII përmendin raste individësh ose familjesh që, nën ndikimin e rrethanave juridike, fiskale apo shoqërore, mund të paraqiteshin publikisht me një identitet fetar tjetër, ndërsa në jetën familjare ruanin elemente të traditës katolike.¹¹ Ky fenomen kërkon kujdes të posaçëm, sepse dëshmon se regjistrimi administrativ nuk pasqyronte domosdoshmërisht të gjithë kompleksitetin e identitetit fetar.
Për këtë arsye, historia e islamizimit të shqiptarëve të Kosovës nuk mund të reduktohet në dy skaje interpretative. Nuk është e saktë të konsiderohet çdo konvertim vetëm rezultat i dhunës; po aq problematike është të injorohen pabarazitë juridike, fiskale dhe shoqërore që karakterizonin rendin para-modern.¹² Historiografia bashkëkohore e trajton këtë proces në kuadër të transformimeve më të gjera politike, shoqërore dhe kulturore të shoqërisë shqiptare nën sundimin osman.
Nga tërësia e burimeve të shqyrtuara mund të nxirren disa përfundime metodologjikisht të qëndrueshme. Hapësira historike e Vushtrrisë nuk mund të shkëputet nga historia më e gjerë e krishterimit dhe katolicizmit në Kosovën qendrore dhe verilindore.
Përmendja e Vučitrn-it në dokumentacionin e shekullit XVII përbën një dëshmi që meriton studim të mëtejshëm, ndërsa Janjeva, Novobërda dhe Trepça dëshmojnë se në këtë hapësirë më të gjerë ekzistonte një rrjet katolik me objekte kulti, kler, bashkësi dhe komunikim me hierarkinë kishtare.¹³ Megjithatë, pikërisht këtu kërkohet kujdesi më i madh: historia e këtyre qendrave nuk duhet transferuar mekanikisht te Vushtrria.
Një studim i ardhshëm duhet të kërkojë dëshmi që lidhen drejtpërdrejt me qytetin, kazanë dhe fshatrat e Vushtrrisë, duke dalluar çdo herë nivelin administrativ të përmendur në burim. Për këtë qëllim duhet të ndërthuren disa metoda: kritika e burimit, prosopografia, onomastika, topografia historike, historia kishtare dhe arkeologjia.
Vetëm krahasimi i dokumenteve të Propaganda Fide me aktet osmane, defterët, regjistrat e xhizjes, materialin epigrafik dhe të dhënat arkeologjike mund të çojë në një rindërtim të besueshëm të hartës së katolicizmit në Vushtrri dhe rrethinë. Në këtë kuptim, vepra e Don Gaspër Gjinit mbetet një pikënisje e rëndësishme, por jo përfundimi i kërkimit.
Studimi sekondar jep kornizën; dokumenti parësor jep provën. Ky duhet të jetë parimi udhëheqës i çdo punimi që synon standard akademik. Nga këndvështrimi i një meshtari katolik, këto dëshmi kanë edhe një dimension njerëzor dhe shpirtëror. Pas një emri në dokument qëndron një njeri; pas një famullie, një bashkësi; pas një kishe të rrënuar, kujtesa e lutjes; pas një varri, jeta e një brezi.
Por respekti për këtë trashëgimi nuk na jep të drejtë ta zbukurojmë historinë. Përkundrazi, na detyron ta kërkojmë me më shumë saktësi. Nëse një dokument përdor termin Vučitrn, duhet të përcaktojmë nëse bëhet fjalë për qytetin, kazanë apo sanxhakun. Nëse përmenden të krishterë latinë, nuk duhet t’u caktojmë përkatësi etnike pa dëshmi plotësuese.
Nëse nuk kemi ende një dokument që identifikon me siguri një kishë katolike në qytetin e Vushtrrisë, atëherë përgjigjja shkencore duhet të jetë se kërkimi mbetet i hapur. Kjo maturi nuk e dobëson tezën. Përkundrazi, e forcon. Trashëgimia islame e Vushtrrisë përbën një pjesë të rëndësishme dhe të pamohueshme të historisë së qytetit.
Njëkohësisht, trashëgimia e krishterë dhe lidhjet historike me katolicizmin duhet të studiohen dhe të ruhen aty ku dëshmohen. Njohja e njërës nuk kërkon mohimin e tjetrës. Historia e Kosovës është më e pasur se çdo narrativë që përpiqet ta reduktojë atë në një shtresë të vetme.
Prandaj, historia shqiptare katolike e Vushtrrisë nuk duhet të shndërrohet në instrument polemik, por në objekt kërkimi shkencor. Detyra e ardhshme është të identifikohen familjet, vendbanimet, meshtarët, varrezat, objektet e mundshme të kultit dhe rrugët pastorale që mund të lidhen drejtpërdrejt me Vushtrrinë.
Vetëm atëherë do të mund të ndërtojmë një hartë më të plotë: fshat më fshat, familje më familje, meshtar më meshtar dhe dokument më dokument. Historia nuk ka nevojë për teprim. Ajo ka nevojë për dëshmi. Nga këndvështrimi im si meshtar, kjo është edhe pika ku shkenca dhe përgjegjësia shpirtërore takohen.
Historia e këtyre trojeve nuk është vetëm një varg datash, emrash dhe rrënojash; ajo është kujtesa e njerëzve që kanë lindur këtu, kanë punuar, janë lutur, kanë rritur familjet e tyre dhe janë prehur në këtë tokë shumë kohë para nesh. Kur flasim për Vushtrrinë, Novobërdën, Janjevën apo Trepçën, pyetja nuk duhet të jetë se cila fe ka të drejtë ta përjashtojë tjetrën nga historia.
Pyetja e studiuesit dhe e njeriut të ndërgjegjshëm duhet të jetë: Çfarë dëshmon dokumenti? Çfarë ruan guri i katedraleve në tokat Dardane ? Çfarë na thotë varri? Çfarë na mëson kujtesa? Si meshtar, këtë histori nuk e shoh si një mur apo ndarje që duhet ngritur ndërmjet njerëzve, por si një urë që duhet ndërtuar mbi të vërtetën. Kisha nuk ka nevojë ta shpikë të kaluarën e saj.
Detyra e saj është ta kërkojë me ndershmëri, ta dokumentojë me përgjegjësi, ta ruajë me përulësi dhe ta dëshmojë pa urrejtje. Guri i një katedrale të vjetër siq thuhet nga studiues me renome botërore pra, gur në tokën e katedraleve nuk është akuzë ndaj askujt; është dëshmi se dikush është lutur aty. Një varr nuk është pretendim politik; është shenjë e një jete njerëzore.
Një dorëshkrim nuk është armë; është kujtesë. Një dokument nuk kërkon hakmarrje; kërkon vetëm të lexohet me ndershmëri. Prandaj edhe mesazhi im emblematik që del nga ky hulumtim është i qartë: Të mos i frikësohemi historisë. E vërteta historike nuk ia zvogëlon askujt identitetin dhe nuk ia merr askujt besimin. Ajo na mëson të respektojmë gjurmën e tjetrit.
Një popull që di ta ruajë identitetin dhe kujtesën e vet, por njëkohësisht respekton dorëshkrimin, varrin, objektin e kultit dhe kujtimin e tjetrit, nuk mbron vetëm trashëgiminë e së kaluarës — ai mbron ndërgjegjen, dinjitetin dhe shpirtin e vet. FUSNOTAT DHE REFERENCAT SHKENCORE ¹ Gaspër Gjini, Ipeshkvia Shkup–Prizren nëpër shekuj, Zagreb, 1986.
Vepra përdoret këtu si sintezë themelore për historinë kishtare, dioqezane dhe pastorale të Ipeshkvisë Shkup–Prizren, me rëndësi të posaçme për Novobërdën, Janjevën, Trepçën dhe qendrat e hershme të katolicizmit. Për çdo pohim konkret mbi një kishë, datë, numër familjesh ose klerik të veçantë kërkohet krahasimi me burimin parësor përkatës. ² Bernd J.
Fischer – Oliver Jens Schmitt, A Concise History of Albania, Cambridge University Press, Cambridge, 2022, veçanërisht pjesët mbi shqiptarët nën sundimin osman dhe transformimet konfesionale. ³ Defterët osmanë të Sanxhakut të Vushtrrisë, shek.
XV–XVI; të përdoren duke dalluar kategoritë fiskale, juridike, fetare dhe etnike. ⁴ Akt osman i vitit 1632 mbi veprimtarinë e Pjetër Mazrekut dhe shërbimin ndaj të krishterëve latinë; për interpretimin përfundimtar kërkohet kontrolli i botimit kritik dhe i traditës arkivore. ⁵ Dušanka Bojanić, “Sultanska akta izdata na zahtev Dubrovačke Republike od 1627. do 1647. godine”, Mešovita građa/Miscellanea, knj.
X, Istorijski institut, Beograd, 1982. ⁶ Archivio Storico de Propaganda Fide, S.C. Servia, vol. 3, pp. 87–88; signatura duhet kontrolluar në origjinal përpara një botimi kritik. ⁷ Archivio Storico de Propaganda Fide, fondet S.C. Servia dhe SOCG, dokumentacion mbi Arqipeshkvinë e Shkupit, shek.
XVII–XVIII. ⁸ Gaspër Gjini, Ipeshkvia Shkup–Prizren nëpër shekuj; të krahasohet, kur është e mundur, me dokumentacionin prosopografik të Propaganda Fide. ⁹ Archivio Storico de Propaganda Fide, S.C. Servia, vol. 3, p. 83; signaturë për verifikim të drejtpërdrejtë. ¹⁰ Archivio Storico de Propaganda Fide, Collegi Vari dhe S.C.
Servia, dokumentacion mbi formimin e klerit vendor. ¹¹ Archivio Storico de Propaganda Fide, relacionet e Arqipeshkvisë së Shkupit, shek.
XVII–XVIII; për çështjen e katolikëve të fshehtë kërkohet krahasim me dokumentacionin osman. ¹² Fischer – Schmitt, A Concise History of Albania, Cambridge University Press, 2022. ¹³ Bojanić, “Sultanska akta…”, 1982; Archivio Storico de Propaganda Fide, S.C. Servia, vol. 3, pp. 87–88; për përdorim përfundimtar kërkohet kontrolli i origjinalit.
BURIMET ARKIVORE Archivio Storico de Propaganda Fide, Romë S.C. Servia, vol. 3, pp. 87–88. S.C. Servia, vol. 3, p. 83. S.C. Servia, vol. 1–3. SOCG – relacionet dhe korrespondenca mbi Arqipeshkvinë e Shkupit. Collegi Vari – materiale mbi formimin e klerit. Burime osmane Defterët e Sanxhakut të Vushtrrisë, shek. XV–XVI. Akte sulltanore të shekullit XVII.
Regjistra fiskalë dhe regjistra të xhizjes. LITERATURA Bojanić, Dušanka, “Sultanska akta izdata na zahtev Dubrovačke Republike od 1627. do 1647. godine”, Mešovita građa/Miscellanea, knj. X, Istorijski institut, Beograd, 1982. Fischer, Bernd J. – Schmitt, Oliver Jens, A Concise History of Albania, Cambridge University Press, Cambridge, 2022.
Gjini, Gaspër, Ipeshkvia Shkup–Prizren nëpër shekuj, Zagreb, 1986. Archivio Storico de Propaganda Fide, dokumentacion mbi Arqipeshkvinë e Shkupit, shek. XVII–XVIII. Defterët dhe aktet osmane të Sanxhakut të Vushtrrisë, shek. XV–XVII.