Debati rreth dështimit të negociatave ndërmjet Lëvizjes Vetëvendosje dhe Lidhjes Demokratike të Kosovës po zhvillohet kryesisht në rrafshin politik. Lumir Abdixhiku e ka cilësuar ofertën e LVV-së si një përpjekje për ta kthyer LDK-në në një parti me rol “dekorativ”, ndërsa Albin Kurti argumenton se oferta e tij ishte në përputhje me raportin e forcave të dala nga zgjedhjet.
Por, nëse për disa çaste largohemi nga retorika politike dhe marrim lapsin e kalkulatorin, çfarë tregojnë numrat? Raporti 53 me 18 VV ka 53 deputetë, ndërsa LDK 18. Një koalicion mes tyre do të kishte: 53 + 18 = 71 deputetë.
Brenda këtij koalicioni, pesha e secilës parti do të ishte: VV: 53 / 71 = 74.65% LDK: 18 / 71 = 25.35% Pra, afërsisht tri të katërtat e fuqisë parlamentare të koalicionit do t’i takonin VV-së dhe një e katërta LDK-së. Kjo është pika fillestare për të vlerësuar nëse oferta ishte ose jo proporcionale. Sa ministri do t’i takonin LDK-së?
Nëse marrim si shembull një qeveri me 20 ministri dhe i ndajmë ato mekanikisht sipas raportit 53 me 18, rezultati është: VV: 20 × 74.65% = 14.93 ministri LDK: 20 × 25.35% = 5.07 ministri Pra, në një ndarje krejtësisht matematike: VV do të merrte rreth 15 ministri, ndërsa LDK rreth 5.
Në shikim të parë, kjo duket se i jep argument Abdixhikut: nëse LDK-së i ofrohen vetëm tri ministri, ndërkohë që pesha e saj matematikore është afërsisht pesë, oferta nuk është plotësisht proporcionale. Por këtu matematika e thjeshtë nuk mjafton.
Tre ministrat që nuk mund të trajtohen si “plaçkë” VV–LDK Kushtetuta e Kosovës përcakton se në një qeveri me më shumë se 12 ministra duhet të ketë së paku tre ministra që përfaqësojnë komunitetet joshumicë. Këto poste, rrjedhimisht, nuk mund të ndahen mekanikisht ndërmjet VV-së dhe LDK-së. Nëse nga 20 ministri heqim tri që duhet t’u takojnë komuniteteve, mbeten: 20 – 3 = 17 ministri.
Nëse këto 17 ministri ndahen sipas fuqisë : VV: 17 × 74.65% = 12.69 LDK: 17 × 25.35% = 4.31 Pra, ndarja reale proporcionale do të ishte afërsisht: VV – 13 ministri LDK – 4 ministri Komunitetet – 3 ministri Dhe këtu oferta e Kurtit prej katër ministrish për LDK-në merr një kuptim krejt tjetër.
Matematikisht, katër ministri janë pothuajse saktësisht pjesa proporcionale që LDK-së do t’i takonte nga ministritë që realisht mund të ndaheshin mes dy partnerëve. Po zëvendëskryeministri? Kurti nuk ka folur vetëm për katër ministri. Sipas versionit të tij, në njërin variant LDK do të merrte edhe pozitën e zëvendëskryeministrit. Kjo pozitë nuk është thjesht numër.
Politikisht ka peshë më të madhe se një ministri e zakonshme, sepse e vendos partnerin e vogël drejtpërdrejt në majën e ekzekutivit. Kështu, formula: 4 ministri + zëvendëskryeministër vështirë se mund të cilësohet matematikisht si ofertë “dekorative” për një parti që përbën 25.35 për qind të deputetëve të koalicionit.
Përkundrazi, në aspektin numerik ajo është mjaft afër proporcionalitetit. Pse atëherë LDK e konsideron të pamjaftueshme? Sepse koalicionet nuk janë vetëm matematikë. LDK është parti me histori të gjatë politike dhe me pretendimin për të qenë një nga shtyllat kryesore politike të Kosovës.
Për Abdixhikun, hyrja në një qeveri të dominuar dukshëm nga VV-ja mund të krijonte përshtypjen se LDK po shndërrohej në një shtojcë të Kurtit. Prandaj kërkesa e LDK-së nuk duhet lexuar vetëm si kërkesë për numër ministrish. Ajo është kërkesë për peshë politike brenda qeverisë.
Katër ministri të dorës së dytë nuk janë domosdoshmërisht të barabarta politikisht me katër dikastere si Punët e Jashtme, Drejtësia, Financat apo Punët e Brendshme. Kështu që pyetja kryesore nuk është vetëm: Sa ministri iu ofruan LDK-së? Por: Cilat ministri iu ofruan? Presidenti e ndryshon të gjithë ekuacionin Këtu hyn elementi më i rëndësishëm politik.
Sipas Kurtit, ekzistonin dy variante: njëri ku LDK merrte katër ministri dhe zëvendëskryeministrin, ndërsa VV do të kishte kandidatin e saj për president; dhe një tjetër ku do të kërkohej një president konsensual dhe LDK do të merrte tri ministri plus zëvendëskryeministrin. Nëse kjo merret si bazë, nuk mund të krahasohen thjesht tri ministri me pesë ministri.
Posti i presidentit ka peshë institucionale shumë më të madhe sesa një ministri. Nëse VV pranonte të hiqte dorë nga kandidatura e vet për Presidencën në favor të një kandidati të përbashkët, ishte e pritshme që kjo të reflektohej diku tjetër në marrëveshjen politike.
Prandaj formula: 3 ministri + zëvendëskryeministër + president konsensual duhet parë si një paketë e tërë dhe jo vetëm përmes numrit tre. Kush ka më shumë të drejtë? Në aspektin strikt matematikor, LDK ka të drejtë në një pikë: me 18 nga 71 deputetët e koalicionit, pesha e saj është rreth 25 për qind dhe një ndarje e të gjitha 20 ministrive do të jepte rreth pesë ministri.
Por kjo llogari është e paplotë, sepse nuk merr parasysh përfaqësimin kushtetues të komuniteteve. Kur nga ekuacioni hiqen tri ministritë e komuniteteve, pjesa proporcionale e LDK-së zbret në rreth 4.3 ministri. Kjo do të thotë se oferta: 4 ministri + zëvendëskryeministër është matematikisht shumë afër peshës reale të LDK-së brenda një koalicioni VV–LDK.
Ndërsa: 3 ministri + zëvendëskryeministër është nën proporcionalitetin matematikor, por diferenca mund të shpjegohet politikisht nëse pjesë e paketës është kompromisi i VV-së për Presidencën. Problemi i vërtetë duket se nuk janë numrat Në fund, përplasja Kurti–Abdixhiku duket se është shumë më tepër politike sesa matematike.
Me 71 deputetë, VV dhe LDK do të krijonin një nga shumicat më të fuqishme parlamentare të viteve të fundit. Një shumicë e tillë do ta zvogëlonte ndjeshëm rrezikun e krizave të vazhdueshme parlamentare dhe do t’i jepte qeverisë stabilitet të konsiderueshëm. Por pikërisht këtu qëndron dilema e LDK-së.
A është më mirë të hyjë në një qeveri ku do të kishte rreth një të katërtën e peshës së koalicionit, apo të qëndrojë në opozitë për të ruajtur identitetin dhe për të tentuar rritjen elektorale? Për Kurtin, katër ministri dhe zëvendëskryeministri mund të konsiderohen ofertë proporcionale.
Për Abdixhikun, e njëjta ofertë mund të konsiderohet politikisht e pamjaftueshme nëse LDK nuk ka mundësi reale të ndikojë në drejtimin e qeverisë. Prandaj, matematika anon më shumë nga argumenti i Kurtit; politika e bën të kuptueshëm refuzimin e Abdixhikut.
Por nëse debati reduktohet vetëm te pretendimi se LDK-së me 18 deputetë i takonin shumë më tepër se katër ministri, atëherë numrat nuk e mbështesin fort këtë tezë. Në një qeveri me 20 ministri, pasi respektohen vendet kushtetuese të komuniteteve, katër ministri për LDK-në janë pothuajse proporcionalitet matematikor.
Dhe pikërisht ky është ndoshta dallimi më i madh mes asaj që tingëllon mirë në një deklaratë politike dhe asaj që del kur në tavolinë vendoset kalkulatori.