Ka emra që i përkasin historisë së letërsisë dhe ka emra që, me kalimin e kohës, bëhen vetë njësi matëse të saj. Ismail Kadareja i përket kësaj kategorie të rrallë. Vepra e tij nuk është më vetëm objekt leximi. Ajo është kthyer në një hapësirë të gjerë interpretimi, ku historia, miti, memoria, pushteti dhe fati shqiptar përplasen e ndriçohen në shumëfishin e kuptimeve.
Në këtë horizont vjen libri “Kadareja i pavdekshëm” i Shpendi Topollajt, si një përpjekje e menduar për ta rivizituar universin kadarean përmes kritikës, analizës dhe dëshmisë. Titulli nuk është thjesht një deklaratë admirimi.
Ai sugjeron një tezë letrare: pavdekësia e shkrimtarit nuk përcaktohet nga jeta e tij biologjike, por nga aftësia e veprës për t’u rikthyer vazhdimisht në vetëdijen e lexuesit. Në këtë kuptim, Kadareja vazhdon të jetojë sa herë që vepra e tij lexohet nga një kënd i ri.
Autori Topollaj e ndërton librin mbi një larmi shkrimesh, duke u ndalur në vepra, motive, polemika dhe interpretime që kanë shoqëruar krijimtarinë e Kadaresë. Ai nuk kërkon vetëm të përsërisë atë që është thënë; përpiqet të vendosë në dialog tekstin letrar me kohën që e lindi dhe me kohën që vazhdon ta rilexojë.
Këtu qëndron edhe vlera e kritikës së mirë: ajo nuk e mbyll kuptimin e një vepre, por e hap atë. Kadareja, si çdo shkrimtar i madh, nuk mund të përfshihet në një formulë përfundimtare. Sa më shumë lexohet, aq më shumë shtresëzohet.
Romani bëhet dokument i kohës, miti shndërrohet në metaforë të së tashmes, historia merr dimensionin e tragjedisë njerëzore, ndërsa fjala shqipe fiton një rezonancë përtej kufijve të saj. Prandaj, “Kadareja i pavdekshëm” mund të lexohet edhe si një libër mbi marrëdhënien mes veprës dhe kujtesës.
Një shkrimtar mund të largohet nga jeta, por teksti i tij nis një jetë tjetër: atë të interpretimeve, kundërshtive, rileximeve dhe zbulimeve të reja. Në këtë pikë, metafora e Dantes, që autori sjell në hyrje të librit, fiton kuptimin e vet të plotë. Pavdekësia nuk është një dhuratë ceremoniale që u jepet shkrimtarëve pas vdekjes.
Është një proces i gjatë, shpesh i vështirë, përmes të cilit vepra i mbijeton autorit dhe vazhdon të dialogojë me brezat. Kadareja ka hyrë tashmë në këtë hapësirë. Dhe Shpendi Topollaj, me këtë botim të zgjeruar, i shton zë atij dialogu. Sepse kritika letrare, kur është e denjë për emrin e saj, nuk është thjesht shpjeguese e letërsisë. Ajo është kujtesa e saj e vetëdijshme.
Në fund, ndoshta ky është kuptimi më i bukur i titullit Kadareja është i pavdekshëm jo sepse u tha se ishte i tillë, por sepse vepra e tij ende na detyron të mendojmë. Dhe një shkrimtar që vazhdon të na bëjë të mendojmë, të debatojmë, të dyshojmë e të rilexojmë, nuk ka mbaruar së jetuari. Ai sapo ka nisur jetën e tij më të gjatë: jetën në letërsi.
Edhe fjala e mirë, kur lind nga dashuria për letërsinë dhe shoqërohet me mendim kritik, e ka dhe vetë një lloj pavdekësie. *kryetar i Klubi letrar “Pjetër Budi” Mat