Historia e kombit shqiptar nuk mund të kuptohet pa historinë e mërgatës së tij. Në çdo periudhë vendimtare të rrugëtimit tonë kombëtar, shqiptarët jashtë atdheut kanë qenë pjesë e pandashme e përpjekjeve për liri, zhvillim dhe shtetndërtim. Ata nuk kanë qenë vetëm dëshmitarë të historisë sonë, por edhe bashkautorë të saj.
Mërgata shqiptare nuk lindi nga dëshira për t’u larguar nga vendlindja. Ajo lindi nga rrethana të vështira historike, politike dhe ekonomike, që detyruan mijëra familje të kërkonin një jetë më të sigurt larg atdheut. Ky largim nuk ishte refuzim i kombit, por një sakrificë për mbijetesë dhe për të ardhmen e brezave.
Pavarësisht largësisë, mërgimtarët nuk e shkëputën kurrë lidhjen me vendin e tyre. Përkundrazi, ata e mbajtën gjallë atë lidhje përmes punës, sakrificës, remitancave, investimeve, ruajtjes së gjuhës, kulturës dhe traditës shqiptare.
Në kohët më të vështira, mërgata ishte zëri i Kosovës dhe i shqiptarëve në kancelaritë perëndimore, ishte mbështetëse e arsimit, e kulturës, e rezistencës paqësore dhe e përpjekjeve për liri e pavarësi. Sot, roli i saj ka marrë një dimension të ri. Mërgata shqiptare nuk përfaqëson vetëm një forcë ekonomike, por një kapital të jashtëzakonshëm njerëzor, intelektual dhe diplomatik.
Shqiptarë të brezave të rinj janë profesorë universitetesh, mjekë, inxhinierë, juristë, ekonomistë, sipërmarrës, shkencëtarë dhe drejtues institucionesh në vendet më të zhvilluara të botës. Ata janë dëshmia se shqiptari, kur i jepet mundësia, konkurron me dinjitet dhe sukses në çdo shoqëri demokratike. Ky zhvillim duhet të na bëjë krenarë, por edhe të na shtyjë drejt reflektimit.
Ndërsa mërgata është zhvilluar në sisteme ku sundon ligji, meritokracia dhe përgjegjësia institucionale, vendlindja jonë ende përballet me sfida që lidhen me korrupsionin, polarizimin politik, administratën joefikase dhe mungesën e besimit të qytetarëve te shteti.
Ky ndryshim përvoje nuk duhet të krijojë distancë mes shqiptarëve, por të shërbejë si mundësi për të sjellë përvojat më të mira në shërbim të zhvillimit kombëtar. Është e natyrshme që mërgimtari të kërkojë standarde europiane në vendin e tij. Ai ka parë se si funksionojnë institucionet, si respektohet ligji, si vlerësohet puna dhe si ndërtohet besimi ndërmjet qytetarit dhe shtetit.
Kjo nuk është kritikë ndaj atdheut; është shprehje e dashurisë për të dhe e dëshirës që ai të ecë me ritmin e demokracive moderne. Po aq i rëndësishëm është edhe ndryshimi ndërmjet brezave. Brezi i parë i mërgimtarëve ndërtoi mbijetesën me sakrificë. Brezi i dytë krijoi stabilitet ekonomik dhe profesional.
Brezi i tretë po afirmohet në universitetet, institucionet dhe jetën publike të vendeve ku jeton. Këta të rinj mbajnë një identitet të dyfishtë: janë qytetarë të shteteve ku jetojnë dhe, njëkohësisht, trashëgimtarë të kulturës shqiptare. Detyra jonë është t’i ndihmojmë ta ruajnë këtë lidhje, sepse ata janë ura më e fortë ndërmjet kombit shqiptar dhe botës demokratike.
Pikërisht këtu duhet të fillojë një filozofi e re shtetërore ndaj mërgatës. Ajo nuk duhet parë vetëm si burim remitancash apo si faktor elektoral. Ajo duhet të trajtohet si partner strategjik në zhvillimin ekonomik, institucional, arsimor, kulturor dhe diplomatik të vendit.
Një shtet modern nuk e mat forcën e tij vetëm me atë që ka brenda kufijve, por edhe me aftësinë për të bashkuar potencialin e qytetarëve të vet kudo që jetojnë. Ky është edhe vizioni që për shumë vite përfaqësoi Presidenti historik Ibrahim Rugova: një Kosovë dhe një hapësirë shqiptare të orientuar drejt demokracisë, shtetit ligjor, dialogut, kulturës politike dhe integrimit euroatlantik.
Ky vizion mbetet aktual, sepse zhvillimi i qëndrueshëm nuk ndërtohet mbi ndarje, por mbi bashkëpunim, respekt dhe përgjegjësi. Prandaj, marrëdhënia ndërmjet shtetit dhe mërgatës duhet të mbështetet mbi besimin e ndërsjellë. Mërgata nuk kërkon privilegje; ajo kërkon respekt, dëgjim dhe mundësi për të dhënë kontributin e saj.
Një komb që nuk e përfshin elitën e vet jashtë kufijve, heq dorë nga një pjesë e rëndësishme e potencialit të tij. Në shekullin XXI, kombet nuk maten vetëm me territorin që zotërojnë apo me pasuritë natyrore që kanë. Ato maten me cilësinë e kapitalit të tyre njerëzor, me fuqinë e institucioneve dhe me aftësinë për të bashkuar energjitë e qytetarëve të tyre.
Në këtë kuptim, mërgata shqiptare është një nga pasuritë më të mëdha strategjike të kombit tonë. E ardhmja nuk ndërtohet duke ndarë shqiptarët sipas vendit ku jetojnë. Ajo ndërtohet duke bashkuar dijen, përvojën, kulturën dhe idealet e tyre në një projekt të përbashkët europian.
Ky është vizioni që duhet të na udhëheqë: një shtet demokratik, me institucione të forta, me meritokraci, me ekonomi konkurruese dhe me një marrëdhënie të qëndrueshme me mërgatën. Në fund mbetet një e vërtetë që historia e ka dëshmuar vazhdimisht: mërgimtarët nuk e lanë kombin pas; ata e zgjeruan hapësirën e tij.
Ata e përfaqësuan me dinjitet në botë, e mbështetën në kohët më të vështira dhe vazhdojnë të jenë një nga shtyllat më të forta të zhvillimit të tij. Prandaj, respekti për mërgatën nuk është vetëm mirënjohje për kontributin e saj. Ai është respekt për një pjesë të vetvetes sonë.
Një komb që di t’i nderojë njerëzit e vet, kudo që jetojnë, është një komb që ndërton të ardhmen me urtësi, me besim dhe me vizion.