Në rrjetet sociale po qarkullon një material mbi krimin e kryer në trevën e Rozhajës më , në të cilin viktimat paraqiten pa asnjë rezervë si “22 boshnjakë të Rozhajës”. Krimi, vuajtjet e viktimave dhe përgjegjësia e autorëve nuk mund të mohohen.
Mirëpo, po aq e papranueshme është që një tragjedi historike të përdoret për t’ua përcaktuar viktimave një identitet kombëtar që burimet e kohës nuk ua kanë shënuar. Në titullin e gazetës së atëhershme, i cili shihet edhe në fotografinë e publikuar, shkruhet qartë: „Žrtve pokolja muslimana u Rožajskom srezu“ “Viktimat e masakrës së myslimanëve në rrethin e Rozhajës”.
Pra, dokumenti nuk flet për “masakër ndaj boshnjakëve”, as për “masakër ndaj shqiptarëve”, por për viktima të identifikuara sipas përkatësisë fetare – myslimanë. Edhe materiali i publikuar si mbështetje për këtë narrativë pranon se shtypi i kohës i përshkruante viktimat si njerëz të vrarë për shkak të “emrit mysliman”.
Megjithatë, autori bashkëkohor e zëvendëson vazhdimisht këtë emërtim burimor me termin kombëtar “boshnjak”, duke e paraqitur interpretimin e sotëm sikur të ishte formulim i dokumenteve të vitit 1924. Kjo është një ndërhyrje e drejtpërdrejtë në burimin historik.
Identiteti nuk mund të përcaktohet vetëm nga feja Në Mbretërinë e Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve, popullsia myslimane e Sanxhakut dhe e trevës së Rozhajës nuk trajtohej në dokumentet zyrtare në të njëjtën mënyrë siç kategorizohet sot. Termi “mysliman” përdorej shpesh si shënues fetar, shoqëror dhe administrativ, duke përfshirë popullsi me prejardhje dhe vetëdije të ndryshme.
Në trevën e Rozhajës jetonte një popullsi myslimane në të cilën kishte familje me prejardhje shqiptare, familje sllavishtfolëse, popullsi dygjuhëshe, si dhe njerëz identiteti i të cilëve ndryshoi gjatë shekullit XX. Prandaj, vetëm emri, mbiemri ose besimi islam nuk mjafton për të përcaktuar automatikisht identitetin kombëtar të secilës viktimë.
Po aq e gabuar do të ishte që të gjitha viktimat të shpalleshin pa dokumentacion individual si shqiptarë, sikurse është e gabuar të shpallen të gjitha, në mënyrë kategorike, si boshnjakë. Detyra e historianit nuk është t’ua imponojë njerëzve të vitit 1924 kategoritë kombëtare të institucionalizuara shumë dekada më vonë.
Detyra e tij është të ruajë terminologjinë e burimit, ta shpjegojë kontekstin dhe, kur është e mundur, të hulumtojë veçmas prejardhjen, gjuhën dhe vetëidentifikimin e secilës familje. Një mospërputhje tjetër që kërkon sqarim Në material paraqitet edhe një mospërputhje elementare kronologjike.
Titulli dhe pjesa kryesore e tekstit e vendosin ngjarjen më , ndërsa në fund thuhet se masakra është kryer më . Një shkrim që pretendon të dokumentojë një ngjarje kaq të rëndë duhet së pari të jetë i saktë për datën, numrin e viktimave dhe përmbajtjen e burimeve.
Në tekst përmenden herë 21 e herë 22 viktima, ndërsa titulli i montazhit fotografik e paraqet si fakt të përfunduar një interpretim të vetëm etnik. Këto pasaktësi nuk e zvogëlojnë krimin. Përkundrazi, e dëmtojnë besueshmërinë e kujtesës historike dhe krijojnë hapësirë për instrumentalizim politik.
Krimi duhet emërtuar drejt Masakra e Rozhajës ishte një krim ndaj popullsisë civile myslimane. Viktimat u vranë për shkak të përkatësisë së tyre fetare, emrit, prejardhjes dhe përkatësisë ndaj një bashkësie të konsideruar armike nga sulmuesit. Përgjegjësia e kryerësve dhe e përfaqësuesve të pushtetit duhet të hulumtohet dhe të dënohet pa asnjë relativizim.
Por respekti ndaj viktimave kërkon gjithashtu që identiteti i tyre të mos ndryshohet sipas nevojave të sotme. Formulimi historikisht më i saktë është: Më , në fshatrat e trevës së Rozhajës u krye një masakër ndaj popullsisë civile myslimane. Përkatësia etnike e viktimave nuk mund të përcaktohet në mënyrë kolektive pa hulumtim të veçantë dokumentar dhe gjenealogjik.
DardaniaPress.net kundërshton çdo përpjekje për t’i fshehur krimet, por edhe çdo përpjekje për t’i përvetësuar viktimat përmes ndryshimit retroaktiv të identitetit të tyre. Viktimat nuk duhet të përdoren për ndërtimin e monopoleve kombëtare mbi historinë.
Ato meritojnë të përkujtohen me emrat e tyre dhe me identitetin që kishin, jo me identitetin që dikush dëshiron t’ua japë një shekull më vonë. Përgjegjësia e historianit është më e madhe Shqetësimi bëhet edhe më serioz kur dihet se autori i shkrimit është kryetar i Shoqatës së Historianëve të Sanxhakut.
Nga një person që mban një funksion të tillë pritet që ta dallojë qartë terminologjinë e burimeve të kohës nga interpretimet kombëtare të mëvonshme.
Nëse gazeta e vitit 1925 shkruan për “viktimat e masakrës së myslimanëve në rrethin e Rozhajës”, historiani nuk mund ta zëvendësojë këtë formulim me “viktimat boshnjake” dhe pastaj ta paraqesë përkufizimin e sotëm si fakt të dokumentuar të vitit 1924. Një historian mund të argumentojë se një pjesë e popullsisë së atëhershme më vonë u identifikua si boshnjake.
Mund të hulumtojë prejardhjen e secilës familje, gjuhën, traditën dhe proceset e ndryshimit të identitetit. Por nuk mund t’ua caktojë kolektivisht viktimave një përkatësi kombëtare pa dëshmi konkrete. Pozita e kryetarit të një shoqate historianësh nuk e bën një interpretim automatikisht të saktë.
Përkundrazi, ajo kërkon standard më të lartë të saktësisë, ndershmërisë shkencore dhe respektit ndaj burimit