Sëmundje e shpirtit apo një shtysë e fuqishme drejt revolucionit? Kjo histori intriguese shpjegon format e shumta të mërzisë – dhe pse kemi nevojë për to. Nga: Andrew Irwin / The Telegraph Përkthimi: Telegrafi.com Në vitet ’30 të shekullit XX, psikiatri amerikan Joseph Barmack besonte se kishte bërë përparim në misionin e tij për ta çliruar njerëzimin nga një armik i vjetër: mërzia.
Ashtu si shumë të tjerë të epokës, ai po e zhvillonte një projekt kërkimor me shpresën se do t’i lehtësonte punëtorët industrialë nga monotonia dërrmuese e punës së tyre. Zgjidhja që propozonte? Amfetamina. Puna e Barmackut ishte pjesë e një vale studimesh që u shfaqën në shekullin XX, kur shkencëtarët filluan të bënin përpjekje serioze për ta analizuar mërzinë.
Për shumë studiues, ajo dukej se ishte një lloj sëmundjeje psikologjike që duhej diagnostikuar dhe kuruar – një ide e cila mund t’i ketë rrënjët deri te poeti dhe filozofi romak Lukreci.
Nga gjysma e dytë e shekullit XX, studimi shkencor i mërzisë ishte bërë aq i hollësishëm dhe aq i ndërthurur me një qasje mjekësore, saqë ishin shfaqur një sërë treguesish matës, përfshirë “Shkallën e ndjeshmërisë ndaj mërzisë», “Shkallën e prirjes ndaj mërzisë”, “Shkallën e zvarritjes” dhe “Shkallën e mërzisë seksuale”.
Lexo po ashtu: Çfarë mund të na mësojë Mesjeta për parandalimin e rraskapitjes Gjatë shekujve, idetë tona për mërzinë kanë ndryshuar ndjeshëm. Në Sëmundja e mërzisë [ The Disease of Boredom ], të përkthyer së fundi në anglisht nga Kyle Rosen, filozofja Josefa Ros Velasco na çon në një udhëtim historik dhe na sfidon të mendojmë se sa dimë vërtet për këtë dukuri të njohur.
A është një lloj sëmundjeje mendore? Mëkat? Mundësi për rritje dhe zhvillim kognitiv, apo ndoshta një thirrje për veprim politik? Mërzia mund të jetë një tregues se diçka ka shkuar keq brenda mendjes, ose mund të jetë një shenjë se bota përreth nesh është shtrembëruar.
Për t’i paraprirë argumenteve të saj, Ros Velasco paraqet kuadrin e saj të llojeve të mërzisë (të shoqëruar me një diagram). Gjuha disi e tharë kërkon pak kohë për t’u mësuar, por në fund rezulton e dobishme.
Forma më e lehtë dhe më e zakonshme e mërzisë është ajo “funksionale” dhe “e varur nga situata”: e gjen veten në një situatë të mërzitshme, por një situatë që të shtyn t’i ndryshosh gjërat dhe t’i përmirësosh. Në skajin tjetër të shkallës është “mërzia e thellë” – një gjendje “jofunksionale” dhe “kronike”, e shkaktuar nga rrethana të pandryshueshme ose nga një prirje e palëkundshme.
Këtu, vetë aftësia për të vepruar shpërbëhet në errësirë. Për ta kuptuar vërtet se çfarë do të thotë të jesh i mërzitur, është thelbësore të kuptohet dallimi midis llojit të monotonisë që është kalimtare dhe e varur nga konteksti dhe llojit që na zë në grackë në një jetë të zhveshur nga qëllimi. Fillojmë me lashtësinë.
Siç shkruan Ros Velasco, Johann Wolfgang von Goethe besonte se “të lashtët nuk e dinin çfarë ishte mërzia, sepse truri i tyre ishte si një bibliotekë e mbushur me tregime, mite, lutje dhe imazhe”. Ajo paraqet një argument bindës se Goethe nuk kishte të drejtë në këtë pikë.
Në Greqinë e Lashtë, mërzia do të ishte parë si një dështim i virtytit, një pranim i dëshirës për t’u tërhequr nga detyrat e jetës publike, duke krijuar mjaftueshëm hapësirë private që plogështia të zinte vend.
Kjo ide se mërzia përfaqëson një të metë morale rishfaqet në Mesjetë me konceptin e akedisë – një koncept i veçantë i krishterë për plogështinë shpirtërore – i cili bashkonte nocionet e sëmundjes dhe mëkatit.
Ai lindi ndër murgj që kishin zhvilluar ndjenja shqetësimi të brendshëm dhe u quajt “demoni i mesditës”, për shkak të orës në të cilën paraqiste kërcënimin më të madh. (Ajo u konsiderua një dështim i thellë shpirtëror deri në shekullin VI, kur Papa Gregori i Madh e hoqi nga “lista e veseve kryesore”.) Megjithatë, me kalimin e kohës, rënia e zellit fetar nisi të shihej më pak si një dështim personal dhe më shumë si një sëmundje.
Siç shkruan Ros Velasco, “problemi nuk ishte më [i murgjve]; ishte i mjekut”. Në shekullin XIX, zhytemi në enui i poetëve francezë (të cilët vërtet kishin dhunti për ta bërë mërzinë të dukej joshëse). Baudelaire, Verlaine, Flaubert, Rimbaud dhe Mallarmé përfshihen të gjithë në rrëfim, teksa i ashtuquajturi mal du siècle [sëmundja e shekullit] merrte përmasa.
Më vonë, ndërsa shoqëritë perëndimore u industrializuan më tej, mërzia u “demokratizua”, duke u përhapur në të gjitha shtresat shoqërore dhe duke prekur si të pasurit, ashtu edhe punëtorët. Me këtë shpërthim të ri të mërzisë erdhi edhe kundërpesha e pashmangshme: argëtimi masiv.
Por, a pati një pikënisje, shumë kohë më parë, kur mërzia filloi të ziente ngadalë dhe të drejtonte me butësi evolucionin e kulturës sonë? Në kapitullin e saj të fundit, “Kthim te fillesat”, Ros Velasco paraqet një përshkrim hipotetik të jetës së paraardhësve tanë të hershëm gjuetarë-mbledhës.
Ajo krijon një tablo të gjallë, duke sugjeruar se shumë prej zhvillimeve tona krijuese u nxitën nga lloji i veçantë i mërzisë që mund të kenë përjetuar mbledhësit teksa prisnin në shpellat e tyre dhe, më pas, kur gjuetarët ktheheshin për të rrëfyer të njëjtat histori të vakëta për ndjekjen dhe shpimin me heshtë.
Si mënyrë për ta mbyllur librin, me këtë lëshim drejt imagjinatës dhe rrëfimit, ky kapitull është, siç e pranon vetë autorja, tepër spekulativ. Megjithatë, ideja se mërzia mund të jetë thellësisht produktive gjen jehonë edhe sot mes rrjedhës sonë të pandërprerë të zhurmës dhe shpërqendrimit teknologjik.
Ata që bëjnë thirrje për një jetë më pak të dominuar nga telefonat inteligjentë dhe rrjetet sociale mund të gjejnë inkurajim te ideja se mungesa e argëtimit ishte përgjegjëse për “revolucionin tonë të parë kulturor”.
Siç shkruan Ros Velasco, “[Këta mbledhës] kishin gjithçka për të zbuluar dhe mjetet për ta bërë këtë, pa pasur në majë të gishtave – ose në telefonat e tyre inteligjentë – një katalog zgjedhjesh të paracaktuara për t’i konsumuar në mënyrë pasive”.
Në përgjithësi, ky është një studim akademik, i shkruar me kujdes, megjithëse proza e Ros Velasco herë pas here merr një ton të çuditshëm, që thyen “murin e katërt”. Në fillim të Kapitullit VI, për të dhënë vetëm një shembull, lexojmë: “A mendoni se e kuptoni vërtet mërzinë?
Tani që jeni afërsisht në mes të librit, në një shkallë nga një deri në dhjetë, sa do ta vlerësonit njohurinë tuaj, pas gjithçkaje që keni lexuar deri tani – me pesë”? Ros Velasco përshkon një terren të gjerë në një vëllim të hollë dhe tërheqës. Por, në fund, nëse lexuesit presin me padurim përgjigje përfundimtare, do të zhgënjehen. Nuk marrim asnjë teori gjithëpërfshirëse për mërzinë.
Nuk jepet asnjë përfundim nëse mërzia është, në fund të fundit, një sëmundje e thellë e shpirtit, një shtysë e fuqishme drejt revolucionit, apo një burim gjenialiteti ose sëmundjeje. Gjithçka varet nga konteksti dhe rrethanat. Ky është një libër më pak për përgjigje të guximshme dhe më shumë për nuanca intriguese dhe pyetje të holla.